Lịch sử Sử học Thế giới (Sơ giản): Từ Cổ đại đến Hiện đại

“Lịch sử Sử học thế giới (Sơ giản)” của hai tác giả Phan Ngọc Liên và Đỗ Thanh Bình là một công trình nghiên cứu công phu, mang đến cho độc giả một cái nhìn tổng quan, hệ thống về quá trình hình thành và phát triển của khoa học lịch sử trên toàn cầu. Cuốn sách không chỉ là một tài liệu tham khảo quý giá cho sinh viên, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành lịch sử, mà còn là một nguồn tri thức hấp dẫn cho bất kỳ ai muốn tìm hiểu sâu hơn về cách thức con người đã ghi chép, diễn giải và thấu hiểu quá khứ của chính mình. Tác phẩm dẫn dắt người đọc qua một hành trình trí tuệ dài hàng thiên niên kỷ, từ những ghi chép sơ khai đầu tiên cho đến các phương pháp luận và trường phái sử học phức tạp của thế giới đương đại.

Mở đầu cuốn sách là chương trình khám phá cội nguồn của sử học, bắt đầu từ thời kỳ cổ đại. Các tác giả đã làm nổi bật những đóng góp nền tảng của các nhà sử học Hy Lạp và La Mã như Herodotus, người được mệnh danh là “cha đẻ của lịch sử”, hay Thucydides với phương pháp tiếp cận phê phán và duy lý. Sử học thời kỳ này mang đậm tính tự sự, tập trung vào các sự kiện chính trị, quân sự và cuộc đời của những nhân vật vĩ đại. Tiếp nối dòng chảy thời gian, cuốn sách đưa chúng ta đến với thời kỳ Trung đại, một giai đoạn mà sử học ở châu Âu chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng thần học Kitô giáo. Lịch sử lúc này thường được diễn giải như là sự thể hiện ý chí của Chúa, và các biên niên sử trong tu viện trở thành nguồn tư liệu chính.

Một bước ngoặt quan trọng trong tư duy sử học được đánh dấu bởi thời kỳ Phục hưng và Khai sáng. Giai đoạn Phục hưng chứng kiến sự trỗi dậy của chủ nghĩa nhân văn, khơi lại mối quan tâm đến các tác phẩm kinh điển và thúc đẩy một thái độ phê phán hơn đối với các nguồn sử liệu. Các nhà sử học bắt đầu thoát ly khỏi sự chi phối của thần học để tìm kiếm những giải thích thế tục cho các biến cố lịch sử. Đỉnh cao của sự thay đổi này là thời kỳ Khai sáng, khi các triết gia như Voltaire, Montesquieu, và Gibbon áp dụng lý tính và phương pháp khoa học vào việc nghiên cứu quá khứ. Lịch sử không còn đơn thuần là câu chuyện về các vị vua hay các trận chiến, mà trở thành một khoa học về sự tiến bộ của xã hội loài người.

Thế kỷ 19 được xem là kỷ nguyên khai sinh của sử học hiện đại với tư cách là một ngành khoa học chuyên nghiệp. Cuốn sách dành một phần quan trọng để phân tích sự thống trị của trường phái sử học thực chứng, tiêu biểu là nhà sử học người Đức Leopold von Ranke. Với phương châm “ghi lại quá khứ như nó đã thực sự diễn ra”, Ranke đã đề cao việc sử dụng các nguồn tài liệu gốc, lưu trữ và nhấn mạnh sự khách quan của nhà sử học. Phương pháp của ông đã tạo ra một cuộc cách mạng và được áp dụng rộng rãi tại các trường đại học trên khắp thế giới, đặt nền móng cho việc chuyên nghiệp hóa ngành sử học.

Bước sang thế kỷ 20 và cho đến ngày nay, bức tranh sử học thế giới trở nên đa dạng và phức tạp hơn bao giờ hết. Tác phẩm giới thiệu những trào lưu và trường phái quan trọng đã thách thức quan điểm truyền thống. Nổi bật là trường phái Annales ở Pháp, với những tên tuổi như Marc Bloch và Lucien Febvre, đã mở rộng đối tượng nghiên cứu của lịch sử sang các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hóa và đời sống thường ngày. Bên cạnh đó, sự trỗi dậy của sử học Mác-xít với cách tiếp cận dựa trên đấu tranh giai cấp cũng tạo ra một luồng tư tưởng ảnh hưởng sâu rộng. Gần đây hơn, các trào lưu hậu hiện đại đã đặt ra những câu hỏi căn bản về tính khách quan và sự thật lịch sử, từ đó khai sinh ra nhiều hướng nghiên cứu mới mẻ như lịch sử giới, lịch sử từ dưới lên, và các nghiên cứu hậu thuộc địa.