[Mecobooks Review] Sự Kiến Tạo Xã Hội Về Thực Tại: Chúng Ta Đang Sống Trong Thế Giới “Tự Nhiên” Hay Một Công Trình Nhân Tạo?

Lời mở đầu: Chào mừng bạn đến với Vũ trụ sách Mecobooks

Chào mừng các bạn độc giả đã quay trở lại với "Vũ trụ sách Mecobooks" – nơi chúng ta cùng nhau giải mã những hệ bản đồ tri thức của nhân loại. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng lật mở một trong mười công trình xã hội học có ảnh hưởng nhất thế kỷ 20: "Sự kiến tạo xã hội về thực tại" (The Social Construction of Reality).

Được chấp bút bởi Peter L. Berger và Thomas Luckmann, cuốn sách này ra đời như một cuộc cách mạng tư tưởng tại trường New School for Social Research (New York). Nó không chỉ là một khảo luận hàn lâm, mà còn là lời đáp trả mạnh mẽ đối với thuyết chức năng luận của Talcott Parsons vốn thống trị xã hội học Mỹ thập niên 60. Thay vì nhìn xã hội như một cỗ máy vận hành vô nhân xưng, Berger và Luckmann đưa chúng ta trở về với thực tại đời thường – nơi mà mỗi chúng ta, thông qua những hành động nhỏ nhặt nhất, đang không ngừng "xây dựng" nên thế giới mình đang sống. Liệu thực tại bạn đang thấy là "tự nhiên" hiển nhiên, hay thực chất là một "sản phẩm" được kiến tạo tinh vi? Hãy cùng Mecobooks khám phá.

Thực tại và Kiến thức: Cái nhìn của “Người bình thường” vs “Nhà xã hội học”

Dưới nhãn quan hiện tượng học, Berger và Luckmann bắt đầu bằng việc mổ xẻ những gì chúng ta vẫn coi là "đương nhiên" (taken for granted):

• Thực tại (Reality): Tính chất của các hiện tượng mà chúng ta thừa nhận là tồn tại độc lập với ý muốn cá nhân – chúng ta không thể “rũ bỏ” chúng đi được.
• Kiến thức (Knowledge): Sự biết chắc rằng các hiện tượng là có thực và sở hữu những đặc trưng nhất định.

Hai tác giả chỉ ra rằng, "thực tại" mang tính tương đối về mặt xã hội. Chân lý của một vị tu sĩ Tây Tạng có thể là điều sai lầm đối với một doanh nhân Mỹ. Nhà xã hội học không đi tìm câu trả lời triết học về "cái gì là thật", mà nghiên cứu cách thức xã hội công nhận một điều gì đó là "thật".

Một điểm cốt lõi mà Danilo Martuccelli gọi là "Nguyên lý Archimedes" của cuốn sách chính là: cá nhân luôn nắm bắt các tiến trình xã hội như một thực tại khách quan có sẵn, một thế giới "đã được đối vật hóa" trước khi ta xuất hiện. Chúng ta không sống đơn độc mà trong một thế giới liên chủ thể (intersubjective world). Để vận hành trong thế giới đó, ta sử dụng các lược đồ điển hình hóa (typification). Thay vì nhìn mỗi cá nhân là duy nhất, ta nhìn họ qua các mẫu mẫu điển hình như "người bán hàng" hay "người Anh" để dự đoán cách ứng xử và điều chỉnh hành vi của chính mình.

Ba “bánh răng” kiến tạo xã hội: Ngoại thể hóa – Khách thể hóa – Nội tâm hóa

Điểm tinh túy nhất của Berger và Luckmann chính là việc xác lập mối quan hệ biện chứng giữa con người và xã hội. Cần lưu ý rằng, ba quá trình này diễn ra đồng thời và song hành, không phải là các bước tuần tự 1-2-3:

• Ngoại thể hóa (Externalization): Con người liên tục xuất nhượng bản thân vào thế giới thông qua hoạt động và ngôn ngữ. Xã hội là sản phẩm của con người.
• Khách thể hóa (Objectivation): Các sản phẩm của quá trình ngoại thể hóa (định chế, luật lệ) trở nên độc lập, đối lập với nhà sản xuất như một thực tại khách quan. Xã hội là một thực tại khách quan.
• Nội tâm hóa (Internalization): Cá nhân tiếp nhận thực tại khách quan đó ngược trở lại vào ý thức trong quá trình xã hội hóa. Con người là sản phẩm của xã hội.

Chuyên gia tại Mecobooks xin làm rõ một sự phân biệt tinh tế từ Source Context: Khách thể hóa (objectivation) là việc con người tự thể hiện mình qua các sản phẩm hoạt động, trong khi đối vật hóa (objectification) là việc biến các kinh nghiệm ấy thành đối tượng kiến thức có sẵn cho mọi người. Đỉnh cao của sự méo mó chính là vật hóa (reification) – khi con người quên mất mình là tác giả và coi xã hội như một thực thể tự nhiên, bất biến.

Từ tập quán đến định chế: Cách xã hội được “lập trình”

Xã hội được vận hành nhờ quá trình tập quán hóa (habitualization). Khi các hành vi được lặp lại, chúng tạo thành khuôn mẫu, giúp ta tiết kiệm năng lượng vì không phải ra quyết định mới mọi lúc. Khi những tập quán này được chia sẻ và điển hình hóa giữa các cá nhân, định chế ra đời.

Trong công cuộc này, Ngôn ngữ là công cụ tối thượng để lưu trữ "kho kiến thức chung của xã hội". Để bảo vệ trật tự này, xã hội dựng lên các "Vũ trụ biểu tượng" (symbolic universes) – một "mái vòm" bảo vệ ý nghĩa cho toàn bộ trật tự xã hội. Nó không chỉ giải thích thế giới mà còn giúp con người đối diện với những khủng hoảng hiện sinh, giúp chúng ta có một công thức để "chết một cách đàng hoàng tử tế" bằng cách đặt cái chết vào một trật tự ý nghĩa bao quát.

Case Study: Hôn nhân – Một cuộc kiến tạo thực tại ở cấp độ vi mô

Trong tiểu luận kinh điển của Berger và Kellner, hôn nhân được phân tích như một bài tập về xã hội học nhận thức vi mô. Đây không chỉ là việc hai người về chung nhà, mà là một "sự đoạn tuyệt về mặt chuẩn định" (nomic rupture).

“Hôn nhân là một hành vi đầy kịch tính trong đó hai người xa lạ đến với nhau và tự định nghĩa lẫn nhau.”
— Berger & Kellner

Thông qua sự hội thoại (conversation) liên tục, vợ và chồng dần ổn định hóa thực tại chung. Họ cùng nhau "điển hình hóa" bạn bè, người thân. Đó là lý do tại sao sau khi kết hôn, nhiều người "mất dấu" bạn bè cũ; đơn giản vì thực tại cũ đã bị thay thế bởi một căn cước cộng sinh – cái gọi là "cái tôi hôn nhân". Họ cùng nhau xây dựng một "tiểu vũ trụ" mới mà thường không hề hay biết mình vừa là tác giả vừa là đối vật của quá trình đó.

Xã hội hóa: Hành trình trở thành thành viên của “Vũ trụ con người”

Berger và Luckmann chia hành trình này thành hai giai đoạn:

• Xã hội hóa sơ cấp: Diễn ra trong thời thơ ấu thông qua “những người thân” (significant others) như cha mẹ. Đứa trẻ không chỉ học quy tắc mà còn “tiếp quản” cả thế giới của cha mẹ. Ví dụ: Từ chỗ thấy “Mẹ giận vì mình đổ xúp“, đứa trẻ dần nội tâm hóa thành chuẩn mực chung: “Người ta không được làm đổ xúp”. Đây chính là sự hình thành của “tha nhân tổng quát” (the generalized other).
• Xã hội hóa thứ cấp: Việc nội tâm hóa các “tiểu thế giới” chuyên biệt (trường học, công việc, quân đội). Tại đây, ta học những ngôn ngữ riêng biệt. Một người lính kỵ binh khi tức giận sẽ chửi rủa về “cái mông con ngựa”, khác hẳn với ngôn ngữ của lính bộ binh.

Kết luận và Takeaways cho độc giả Mecobooks

Siêu phẩm của Berger và Luckmann nhắc nhở chúng ta rằng thực tại không phải là một "nhà tù" tự nhiên, mà là một công trình được kiến tạo về mặt xã hội (socially constructed). Chúng ta vừa là nghệ sĩ vẽ nên bức tranh xã hội, vừa là những nhân vật sống trong bức tranh đó.

3 bài học đắt giá cho bạn:

1. Cảnh giác với sự vật hóa (reification): Đừng coi các luật lệ hay định chế xã hội là “thiên định” hay “tự nhiên”. Hãy nhớ rằng chúng là sản phẩm của con người và có thể được tái kiến tạo.
2. Sức mạnh của hội thoại: Sự trò chuyện hằng ngày không hề phù phiếm; nó chính là bộ máy bảo tồn thực tại cá nhân của bạn. Chọn người để hội thoại chính là chọn thế giới để sống.
3. Căn cước luôn vận động: Thông qua xã hội hóa thứ cấp (đọc sách, học tập), bạn luôn có khả năng tái định nghĩa bản thân và thâm nhập vào những vũ trụ ý nghĩa mới.

Hãy tìm đọc "Sự kiến tạo xã hội về thực tại" tại Mecobooks để cùng chúng tôi khai phá những tầng sâu nhất của "vũ trụ" con người. Hẹn gặp lại các bạn trong những hành trình tri thức tiếp theo!