Trang chủ › Blog › Giải mã những “Huyền thoại” quanh ta: Cùng Roland Barthes bóc tách sự thật đằng sau những biểu tượng đời thường

11/6/2026 • Tác giả: Tiệm Sách Anh Tuấn

Giải mã những “Huyền thoại” quanh ta: Cùng Roland Barthes bóc tách sự thật đằng sau những biểu tượng đời thường

Infographic - Giải mã những

1. Lời ngỏ: Chào mừng bạn đến với Vũ trụ sách Mecobooks

Chào mừng những "lữ hành tâm trí" đã ghé thăm Mecobooks – Vũ trụ sách. Trong không gian này, chúng tôi tin rằng mỗi cuốn sách không chỉ là một kho tàng tri thức, mà còn là một thiết bị giải mã giúp ta nhìn thấu những cấu trúc ngầm định của thực tại. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng lật mở một trong những tác phẩm chói lọi và đầy tính khiêu khích của Roland Barthes: "Những huyền thoại" (Mythologies).

Trong vũ trụ của Barthes, thế giới không phải là một tập hợp các sự vật câm lặng, mà là một mê cung của những lớp nghĩa chồng chéo. Cuốn sách này là một cuộc viễn chinh sắc sảo nhằm phê phán ngôn ngữ của văn hóa đại chúng dưới góc độ hệ tư tưởng. Barthes không chỉ đọc sách; ông "đọc" cả cuộc đời. Ông tháo dỡ các hệ thống ký hiệu để vạch trần sự huyễn hoặc của văn hóa tiểu tư sản – kẻ luôn tìm cách biến những giá trị mang tính lịch sử, giai cấp thành cái gọi là "bản chất tự nhiên" phổ quát. Hãy chuẩn bị tinh thần, vì Barthes sẽ khiến bạn cảm thấy "bứt rứt" trước những điều vốn dĩ ta vẫn coi là hiển nhiên.

2. Huyền thoại là gì? – Khi lịch sử bị biến thành “Bản chất tự nhiên”

Đối với Roland Barthes, huyền thoại không phải là những câu chuyện cổ xưa về các vị thần; nó là một hệ thống ký hiệu học cấp hai (second-order semiological system). Ở đó, một hệ thống ngôn ngữ thông thường (với cái biểu đạt và cái được biểu đạt) bị biến thành cái biểu đạt cho một ý niệm hệ tư tưởng lớn hơn.

Sự khó chịu của Barthes bắt nguồn từ việc báo chí, nghệ thuật và ý thức chung luôn gán "bản chất tự nhiên" cho những thực tại vốn mang tính lịch sử. Huyền thoại chiếm đoạt hiện thực, tước đoạt tính chính trị của thế giới để biến nó thành một màn trình diễn của sự "tất-nhiên-là-thế". Nhiệm vụ của nhà huyền thoại học là tóm bắt hệ tư tưởng sai lầm ẩn nấp sau sự hiển nhiên dối trá đó, dùng sự châm biếm và phân tích để vạch trần cách mà xã hội tư sản "tự nhiên hóa" các chuẩn mực của mình.

3. Thế giới của những biểu tượng: Từ sàn đấu vật đến màn ảnh rộng

3.1. Đấu vật – Tấn trò đời về sự đau đớn và công lý

Barthes khẳng định đấu vật không phải là thể thao, mà là một “cảnh diễn cực đoan”. Khác với đấu bốc – một môn thể thao dựa trên kết quả ưu thắng, đấu vật là một màn kịch câm nơi công chúng nhận thức ở từng thời điểm. Mỗi động tác là một ký hiệu rành mạch về đau khổ và công lý. Nhân vật Thauvin – một khối “thịt ôi” đê mạt – chính là cái biểu đạt cho khái niệm “quân đểu giả”. Ở đây, công lý mang tính tự tại: kẻ xấu phải bị trừng phạt ngay tức khắc để thỏa mãn cảm quan đạo đức của đám đông. Đấu vật không cần hồi kết lô-gích; nó cần sự phô bày các ký hiệu của dục vọng một cách trần trụi.

3.2. Những khuôn mặt huyền thoại

* Gương mặt nàng Garbo: Barthes ví gương mặt Greta Garbo như một chiếc mặt nạ thạch cao, một “Ý niệm Platon” về vẻ đẹp lý tưởng, phi thời gian. Đó là một vẻ đẹp bản chất, tuyệt đối và cô quạnh. Ngược lại, Audrey Hepburn đại diện cho “Sự kiện” – một vẻ đẹp hiện sinh với các chức năng hình thái phức tạp, đưa nhan sắc từ cõi tiên sa xuống thực tại của con người.
* Diễn viên của ảnh viện Harcourt: Những bức ảnh này biến diễn viên thành “thượng đế” bằng cách gột sạch các vết nhơ nghề nghiệp. Đáng chú ý, chúng thường loại bỏ đôi chân – động tác tầm thường nhất của con người – để biến khuôn mặt thành một vật thể thơ mộng, phi thực tại, bắt lấy bản chất phi thời gian trong một khoảnh khắc cực lạc.

3.3. Những người La Mã trên màn ảnh

Trong điện ảnh Hollywood, “món tóc trên vầng trán” trở thành ký hiệu rành rành cho tính chất La Mã, còn “mồ hôi” là biểu hiện của một tư duy mãnh liệt, sự dằn vặt đạo đức. Barthes mỉa mai cách mà những ký hiệu nhân tạo này được dùng để khẳng định cái “tự nhiên” một cách đạo đức giả, tạo ra một thứ sân khấu thoái hóa sợ hãi cả tính chân thật hồn nhiên lẫn sự giả tạo hoàn toàn.

4. Huyền thoại trong đời sống thường nhật: Rượu vang, Bít tết và Đồ chơi

4.1. Rượu vang và Sữa

Sự đối lập giữa hai loại đồ uống này là cuộc chiến giữa hai hệ thống ký hiệu:

4.2. Bít tết và Khoai tây rán

Bít tết được xem là “thịt ở trạng thái thuần túy”, một biểu tượng Pháp kết nối với sức mạnh cội nguồn. Khi tướng De Castries gọi món khoai tây rán đầu tiên sau cuộc chiến, đó không phải là phản xạ vật chất mà là một cử chỉ lễ thức, khẳng định sự trở về với “tính chất Pháp” yêu nước.

4.3. Đồ chơi – Thế giới thu nhỏ của người lớn

Đồ chơi Pháp thường là những “cái đầu thu nhỏ của Jivaro”, tái hiện thế giới người lớn (quân đội, quan liêu, nội trợ). Barthes chỉ trích việc này chuẩn bị cho trẻ em chấp nhận các chức năng xã hội có sẵn thay vì khuyến khích sáng tạo. Ông cũng luyến tiếc chất liệu gỗ – thứ vật liệu thân thuộc, nên thơ – đang bị thay thế bởi nhựa lạnh lẽo, hóa học.

4.4. Nautilus và sự tận hưởng khuôn viên khép kín

Trong thế giới của Jules Verne, con tàu Nautilus là biểu tượng của sự chiếm hữu. Đối với Barthes, đây là huyền thoại về “khuôn viên khép kín”, nơi con người hưởng thụ sự đầy ắp của vật chất trong khi thế giới bên ngoài (cái vô hạn) bị ngăn cách qua ô kính. Đó là niềm hạnh phúc tư sản khi thu hẹp thế giới lại thành một món đồ chơi có thể đo đếm được.

5. Giải mã các nhân vật và sự kiện xã hội

5.1. Hình ảnh tu sĩ Pierre

Bộ râu nhà truyền giáo và kiểu tóc “số không” của tu sĩ Pierre là những ký hiệu cho chức tông đồ. Tuy nhiên, Barthes cảnh báo rằng khi xã hội tiêu xài quá mức các ký hiệu bề ngoài của lòng nhân ái, họ có nguy cơ thay thế thực tế của công lý bằng một màn trình diễn đạo đức đầy cảm động nhưng vô hại.

5.2. Bộ óc của Einstein

Einstein bị huyền thoại hóa thành một “cỗ máy sản xuất tư duy”. Tư duy của ông bị vật chất hóa như một thể năng lượng có thể đo đếm bằng điện não đồ. Phương trình E=mc2 trở thành một chiếc “chìa khóa thần kỳ”, một công thức bí truyền mở ra két sắt vũ trụ, biến phát minh khoa học thành một hành động mang tính ma thuật.

5.3. Cuộc đua xe đạp Vòng quanh nước Pháp

Đây là một bản anh hùng ca Homère thực thụ. Các tay đua không chỉ là vận động viên; họ là những thực thể thần thoại (Bobet le Francien, Gaul bạn của Phoebus). Tên của họ là những “ký hiệu đại số biểu thị giá trị”. Cuộc đua là cuộc đối chọi giữa con người và Thiên nhiên nhân tính hóa, nơi núi Ventoux trở thành “vị chúa ác Moloch” đòi hỏi sự cống nạp bằng máu và mồ hôi.

6. Bài học từ Roland Barthes: Đừng để ngôn ngữ đánh lừa

Barthes chỉ ra những kỹ thuật huyễn hoặc tinh vi mà quyền lực sử dụng:

Thao tác Astra: Tiêm một chút "mầm bệnh" nhỏ (như thừa nhận Quân đội có lỗi trong From Here to Eternity hay Giáo hội có sai lầm trong Living Room của Graham Greene) để cứu vãn và củng cố toàn bộ Thể chế. Đây là cách "thú nhận một chút xấu xa để tránh phải thừa nhận cái xấu xa hệ thống".
Vụ án Dominici và Dupriez: Barthes bóc tách sự nguy hiểm khi Công lý áp đặt ngôn ngữ "văn chương" lên những người không có quyền truy cập nó. Trong vụ Dominici, tòa án dùng tâm lý học trường học để phán xét một ông già chăn cừu dốt nát. Trong vụ Dupriez, tâm thần học chính thống giao trả kẻ sát nhân cho đao phủ bằng cách gắn nhãn "hư hỏng" – một phạm trù khuyết để né tránh việc giải thích. Khi ngôn ngữ bị đánh cắp, mọi vụ sát nhân hợp pháp đều bắt đầu. Như viên cảnh sát nói về Dominici: "Vị lão trượng này… có cả trăm bộ mặt" – một phép tu từ rẻ tiền để tước đoạt nhân tính của bị cáo.

7. Kết luận: Trở thành một người đọc tỉnh thức cùng Mecobooks

Đọc "Những huyền thoại" mang lại cho chúng ta 3 giá trị cốt lõi để sống sót trong thế giới biểu tượng:

Khả năng phê phán hệ tư tưởng: Nhìn xuyên thấu lớp mặt nạ của văn hóa đại chúng.
Thấu hiểu ký hiệu học: Nhận diện cách cái biểu đạt bị chiếm đoạt để phục vụ cho những ý đồ quyền lực.
Thái độ sống tỉnh thức: Chấp nhận sống trong mâu thuẫn để tìm thấy chân lý, dùng sự châm biếm để giải hoặc những "sự thật hiển nhiên".

Mecobooks mời bạn ghé thăm vũ trụ sách của chúng tôi để tìm đọc Roland Barthes và rèn luyện nhãn quan nhìn xuyên thấu những huyền thoại hiện đại đang vây quanh chúng ta mỗi ngày.

Key Takeaways

Huyền thoại là ngôn ngữ: Nó biến Lịch sử thành Bản chất tự nhiên để xóa bỏ tính chính trị của sự vật.
Ký hiệu học cấp hai: Huyền thoại chiếm đoạt các ký hiệu thông thường để biến chúng thành công cụ hệ tư tưởng.
Sự chiếm đoạt ngôn ngữ: Công lý và quyền lực thường dùng ngôn từ văn chương để áp đặt và tiêu diệt cá nhân (vụ Dominici).
Thao tác vắc-xin: Thừa nhận một khuyết điểm nhỏ của thể chế (Quân đội, Giáo hội) là cách để bảo vệ sự tồn tại của nó.
Sự giải hoặc (Demystification): Là hành động cần thiết của một người đọc tỉnh thức để không bị cầm tù trong thế giới biểu tượng giả dối.