Vũ Bằng và “Bốn Mươi Năm Nói Láo”: Khi Nghề Báo Là Một Định Mệnh Nghiệt Ngã Nhưng Kiêu Hãnh

1. Lời dẫn: Cái danh xưng “Nói láo” đầy kiêu hãnh của Vũ Bằng

"Nói láo mà chơi, nghe láo chơi…", bốn câu thơ mào đầu tập Liêu Trai Chí Dị của Bồ Tùng Linh không chỉ là lời mở cửa vào thế giới ma mị, mà còn là tôn chỉ đầy tự trọng mà Vũ Bằng gửi gắm trong cuốn hồi ký đời mình. Tại sao một nhà văn tài hoa, một ký giả kỳ cựu lại tự nhận mình là "kẻ nói láo trường kỳ" suốt bốn mươi năm thay vì dùng danh xưng "nhà báo" cao quý?

Thực chất, cái danh xưng "làm nghề nói láo" ấy là một sự kiêu hãnh ngầm. Vũ Bằng không dám nhận mình là người "hướng dẫn dư luận" một cách khoa trương. Ông chọn cách nói huỵch toẹt, thừa nhận cái nghiệp "nói láo ăn tiền" để giữ lại chút tự trọng cuối cùng của người cầm bút trước những thị phi. Trong "vũ trụ sách" Mecobooks, Bốn mươi năm nói láo đứng vững như một bản cáo trạng chân thực nhất về lịch sử báo chí Việt Nam thời kỳ đầu. Đam mê ấy vốn không phải ngẫu nhiên; nó bắt nguồn từ việc Vũ Bằng sinh trưởng trong một gia đình bán sách và buôn giấy, nơi ông đã "vồ lấy sách để đọc" từ thuở nhỏ trước khi "ngã" vào cái nghiệp điêu đứng này.

2. “Vũ trụ nhân vật” của làng báo Việt Nam qua góc nhìn Vũ Bằng

Qua ngòi bút vừa sắc sảo vừa hoài niệm, Vũ Bằng tái hiện những "Gã khổng lồ" không phải như những tượng đài vô tri, mà là những con người bằng xương bằng thịt với đủ đầy tài hoa và tật xấu:

• Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu: Một "ông hủ mớ đời" kỳ lạ với cái mũi "đỏ như trái bồ quân… hàng ngàn vạn đường gân máu chạy ngang dọc như bản đồ quân sự." Ông có thể ngồi say sưa ngâm nga một chữ "Vèo" cả ngày, mang cái đẹp cao siêu vào thi ca nhưng lại sống một cuộc đời phóng túng, coi thiên hạ như cỏ rác.
• Hoàng Tích Chu: Bậc kỳ tài làm "cách mạng thực sự" với tờ Đông Tây. Ông phá bỏ lối viết biền ngẫu cũ kỹ để thay bằng lối hành văn cụt lủn, trẻ trung và đầy hơi thở thời đại.
• Vũ Trọng Phụng: Chân dung gã "vô lại" thực chất là người con hiếu thảo, sống khắc khổ đến tội nghiệp. Ông viết những kiệt tác như Giông tố và Số đỏ trong cảnh thiếu thốn miếng bít tết bồi bổ, khi viết thì "hiếng hẳn mắt" và "lưỡi lè ra như lưỡi con thằn lằn" vì kiệt sức.
• Nam Cao: Một tâm hồn hiền lành, bẽn lẽn đến mức đỏ mặt trước người lạ. Ông viết về cái nghèo bằng một lối văn chua chát nhưng chân thực đến đau đớn, bắt nguồn từ chính những trải nghiệm bần cùng của gia đình mình.
• Nguyễn Văn Vĩnh: Bậc kỳ tài có khả năng "đọc miệng cho thư ký chép" cùng lúc nhiều loại văn bản. Đặc biệt, ông từng dùng bút danh Quan Thành cho những bài đấu tranh quyết liệt như chiến dịch "Tẩy chay Hoa kiều", biến báo chí thành vũ khí chính trị sắc bén.

3. Nghề báo: Giữa “Bàn tay sắt bọc nhung” và Sứ mệnh “Đệ tứ quyền”

Vũ Bằng không ngần ngại phơi bày sự khắc nghiệt của nghề báo thời Pháp thuộc và Nhật thuộc. Theo lời trích dẫn từ Jules Janin mà Vũ Bằng tâm đắc: "Nghề báo đưa người ta đi đến bất cứ đâu – miễn là thoát được nó ra". Nhưng sự thật là, tại Việt Nam thời bấy giờ, khái niệm Đệ tứ quyền (The Fourth Estate) vẫn còn ở giai đoạn "bán khai", đòi hỏi người cầm bút phải đánh đổi bằng máu và nước mắt để cất lên tiếng nói của dân chúng.

Trong suốt cuộc đời mình, Vũ Bằng đã kinh qua hàng loạt tờ báo với đủ mọi sắc thái:

• Đông Tây, Trung Bắc: Những tờ báo hàng đầu với lối trình bày tân tiến.
• Rạng Đông, Nhựt Tân: Những trải nghiệm đầu đời đầy hăng say nhưng cũng sớm nở tối tàn.
• Vịt Đực: Tờ báo trào phúng lừng lẫy, nơi dùng tiếng cười để châm biếm quan trường và thực dân, thậm chí dám "liều mạng" pháo kích cả vua Bảo Đại.
• Tiểu thuyết Thứ Bảy: "Thánh địa" của văn chương thời bấy giờ, nơi quy tụ những cây bút gạo cội nhất.

Theo quan điểm của Nguyễn Văn Vĩnh, báo chí phải luôn mang tính năng đấu tranh, không bao giờ được để ngòi bút mình phải tủi hổ trước cường quyền.

4. Những góc khuất “Đời thường” của giới văn nghệ sĩ

Dưới những đêm mưa phùn rả rích của Hà Nội xưa, đời sống giới bỉnh bút hiện lên "như sống trong một truyện Liêu Trai". Đó là không khí đặc quánh khói thuốc phiện tại các tiệm Triệu hay Phờ-răng-xoa (François).

Vũ Bằng kể lại câu chuyện về Tẩy Xìa (Đái Đức Tuấn) – một nghệ sĩ tài hoa đến chân lông kẽ tóc, người trong một đêm say thuốc đã lẳng lặng tháo chiếc nhẫn cưới giúi vào tay tên bồi để trả tiền thuốc phiện và mua thêm hộp thuốc lá đắt tiền. Hay những trò đùa tinh quái khi Vũ Bằng "dạy" cụ đồ Ngô Tất Tố học tiếng Pháp kiểu chế giễu: "bambou hít ra lô" (cây mía), "Laboratoire" (Lã Bố ra tòa), hay "Lanh nhanh" (tàu điện), khiến bậc tiền bối uất ức gọi ông là "đồ vô lại".

Nỗi khổ của cái "Nghiệp" báo còn nằm ở sự trớ trêu: Tờ Vịt Đực bán chạy nhất Hà thành, nhưng anh em tòa soạn luôn phải trốn tránh chủ nợ và ngủ lại các nhà cô đầu vì tiền thu về không kịp trả tiền nhà in. Đó chính là cái nghịch lý nghiệt ngã của sự nổi tiếng và cái nghèo bủa vây.

5. Takeaways: Những bài học vượt thời gian cho độc giả Mecobooks

Từ cuộc đời "nói láo" của Vũ Bằng, chúng ta rút ra những giá trị cốt lõi về đạo đức và tư duy:

| Giá trị cốt lõi | Nội dung chi tiết |
| :— | :— |
| Tính chân thực | Đừng sợ danh xưng "nói láo" nếu cái "láo" đó thực chất là để phơi bày sự thật phũ phàng, chống lại sự giả dối của cường quyền. |
| Đạo đức nghề nghiệp | Giữ ngòi bút không tủi hổ. Thà chịu túng thiếu, thậm chí tù đày, còn hơn nịnh bợ áp bức. |
| Gốc rễ tri thức | Đam mê của Vũ Bằng bắt nguồn từ hiệu sách gia đình. Đọc sách chính là nền tảng để xây dựng bản sắc riêng giữa thời cuộc biến động. |
| Sứ mệnh xã hội | Dù báo chí ở Việt Nam thời ấy còn "bán khai", nhưng mỗi bài viết đều phải hướng tới sự vươn lên của xã hội và tồn vong của giống nòi. |

6. Kết luận: Nghề báo là cái nghiệp, cũng như đọc sách là đam mê

Vũ Bằng từng trải qua bao lần "thanh lâu hai lượt, thanh y hai lần" với cái nghiệp cầm bút. Nghề báo với ông là một định mệnh nghiệt ngã, nhưng cũng là một hành trình kiêu hãnh của những tâm hồn tự do. Dù ở thời đại nào, sự dấn thân và lòng trung thành với lý tưởng vẫn là kim chỉ nam cho những người yêu chữ nghĩa.

Bốn mươi năm nói láo không chỉ là một cuốn hồi ký báo chí, mà là bức tranh lịch sử sống động về một thời đại hào hùng và bi tráng. Hãy tìm đọc tác phẩm này tại Mecobooks để cùng Vũ Bằng đi xuyên qua những đêm trắng của làng báo cũ, để thấy rằng đằng sau mỗi con chữ "nói láo" là một tấm lòng đau đáu với vận mệnh quê hương.