Truy Tìm Căn Nguyên Tăng Trưởng: Tại Sao Những “Thần Dược” Kinh Tế Lại Thất Bại?

1. Lời mở đầu: “Làm giàu không khó” và thực tế phũ phàng

Cách đây vài năm, khán giả truyền hình Việt Nam hẳn vẫn còn nhớ một chương trình với cái tên đầy hào nhoáng: "Làm giàu không khó". Với tư cách là một nhà phân tích tại Mecobooks, tôi cho rằng cái tiêu đề ấy không chỉ mang tính cổ động hời hợt mà còn vô tình tạo ra một sự "nhạo báng" cay đắng đối với những cá nhân và dân tộc đang vật lộn trong đói nghèo. Nó gieo rắc ảo tưởng rằng sự thịnh vượng có thể đạt được bằng những "mẹo" có sẵn mà không cần tốn quá nhiều công sức hay tư duy hệ thống.

Việc chương trình này âm thầm biến mất khỏi sóng VTV chính là một phép ẩn dụ sắc sảo cho thực tế nghiệt ngã: Tăng trưởng là một bài toán khó, nơi mà việc giải sai diễn ra phổ biến hơn nhiều so với việc giải đúng. Trong bối cảnh thế giới đối mặt với những cuộc khủng hoảng mà cựu Chủ tịch Fed Alan Greensphan hay Giáo sư Paul Krugman mô tả là "trăm năm có một", chúng ta buộc phải đặt ra câu hỏi cốt lõi: Tại sao suốt hàng ngàn năm qua, nhân loại loay hoay mà chỉ có chừng hơn 30 quốc gia — chiếm vỏn vẹn 1/4 dân số thế giới — thực sự trở nên giàu có?

Để trả lời, William Easterly — một cựu chuyên gia kỳ cựu của Ngân hàng Thế giới (WB) — đã thực hiện một cuộc hành trình trí tuệ trong cuốn sách Truy tìm căn nguyên tăng trưởng. Với Easterly, tăng trưởng không phải là một phép màu, mà là một cuộc truy tìm đầy gian truân mà chúng ta thường xuyên bị đánh lừa bởi những "thần dược" giả tạo.

2. Những “Thần dược” lỗi thời trong cuộc truy tìm sự thịnh vượng

Trong 50 năm qua, các nhà kinh tế học đã không khác gì những hiệp sĩ đi tìm "Chén Thánh" hay "Bộ lông cừu vàng". Họ không ngừng đưa ra những giải pháp được coi là "chìa khóa vàng" để giúp các nước nghèo nhiệt đới bắt kịp phương Tây:

• Viện trợ nước ngoài ồ ạt.
• Đầu tư mạnh mẽ vào máy móc và vốn vật chất.
• Mở rộng quy mô giáo dục đại trà.
• Kiểm soát gia tăng dân số.
• Các khoản vay có điều kiện cải tổ hoặc xóa nợ.

Tuy nhiên, kết quả thực tế lại là một bản danh sách của những thất bại ê chề:

• Khu vực Cận sa mạc Sahara: Giậm chân tại chỗ dù là nơi "tận tình cứu chữa" nhất.
• Mỹ La tinh và Trung Đông: Tăng trưởng chớp nhoáng rồi rơi vào khủng hoảng sâu sắc thập niên 1980-1990.
• Nam Á: Tăng trưởng loạng choạng, vẫn là túi nghèo của thế giới.
• Đông Á: Từng được tôn vinh như một kỳ tích nhưng lại gục ngã trong khủng hoảng tài chính 1997-1999.
• Đông Âu: Áp dụng các liệu pháp kinh tế nhưng kết quả thu về chỉ là sự thất vọng.

Easterly khẳng định: Không có một công thức thần kỳ nào có thể lột xác từ nghèo thành giàu nếu nó vi phạm nguyên tắc cơ bản nhất của kinh tế học.

3. Tại sao tăng trưởng lại quan trọng? Diện mạo của sự nghèo khổ

Đằng sau những con số GDP khô khan là những số phận người. Tại làng Gulvera (Pakistan), Easterly đã lột tả một diện mạo nghèo khổ đến tận cùng: mùi phân gia súc bốc lên nồng nặc, hệ thống cống rãnh là những ao tù lộ thiên bốc mùi hôi thối ngay sát trung tâm sinh hoạt cộng đồng.

Tại đây, sự áp bức thể hiện rõ nhất qua thân phận phụ nữ và trẻ em. Easterly nhắc đến thuật ngữ "những người phụ nữ mất tích" của Amartya Sen khi tỷ lệ tại Pakistan là 108 nam/100 nữ. Những bé gái bị phân biệt đối xử về dinh dưỡng, y tế, thậm chí là nạn giết trẻ sơ sinh nữ hoặc bị gán nợ làm công (kuthia) như cậu bé Pachawak phải làm việc từ 6 giờ sáng đến 6 giờ tối để trả nợ cho anh trai.

Sự khác biệt giữa 5 nước giàu nhất và 5 nước nghèo nhất được thể hiện qua bảng so sánh dưới đây:

| Tiêu chí so sánh | 5 Nước giàu nhất | 5 Nước nghèo nhất |
| :— | :— | :— |
| Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh | 4/1.000 ca | 200/1.000 ca |
| Lượng calo tiêu thụ hàng ngày | Cao gấp 3 lần nước nghèo | Chỉ bằng 1/3 nước giàu |
| Tỷ lệ lao động trẻ em (10-14 tuổi) | Dưới 2% | 42% |
| Tình trạng luật lao động trẻ em | Thực thi nghiêm túc | 88% không thực thi |

Nghịch lý đau lòng nhất nằm ở chi phí để cứu một mạng người: Chỉ cần 10 xu cho nước muối chống mất nước, 2 xu cho một viên nang Vitamin A chống mù lòa, 15 USD cho các loại vắc-xin cơ bản, hay 25 xu thuốc kháng sinh chữa viêm phổi. Vậy mà hàng triệu trẻ em vẫn chết yểu chỉ vì thiếu hụt tăng trưởng. Easterly trích dẫn: "Nếu thu nhập giảm 10%, tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh tăng khoảng 6%".

4. Nguyên tắc cốt lõi: Con người hành động vì động cơ

Easterly bóc tách căn nguyên thất bại của các chính sách bằng một nguyên lý đơn giản nhưng sắc bén: "Người ta chỉ làm khi được trả công; khi không được trả công, người ta sẽ không làm". Nói cách khác, con người luôn hành động vì động cơ.

Các "thần dược" thất bại vì chúng không tạo ra động cơ đúng đắn cho bộ ba chủ thể:

1. Nhà viện trợ Thế giới thứ nhất

Động cơ của họ thường chồng chéo, mang tính ngắn hạn và đôi khi chỉ để thỏa mãn các báo cáo chính trị thay vì hiệu quả thực tế tại địa phương.

2. Chính phủ nước Thế giới thứ ba

Nhiều chính quyền không có động lực để thúc đẩy thị trường tự do. Ngược lại, họ tạo ra các rào cản để trục lợi từ tham nhũng, hối lộ, sự thao túng của nhóm lợi ích và duy trì sự bất bình đẳng.

3. Người dân địa phương

Trong môi trường bị đàn áp, thiếu quyền sở hữu và không có các thể chế minh bạch, người dân không có động lực để đầu tư cho tương lai. Khi mọi nỗ lực đều bị tước đoạt bởi quan chức hoặc chủ nợ, sự trì trệ là lựa chọn hợp lý nhất của họ.

5. Câu chuyện về Thomas Cresap và dòng sông thịnh vượng

Để minh chứng cho hành trình đi tìm sự giàu có, Easterly kể về Thomas Cresap – tổ tiên của chính ông. Đây không phải là một huyền thoại làm giàu nhanh chóng, mà là một cuộc vật lộn đầy máu và nước mắt tại Mỹ thế kỷ 18. Thomas đã nợ nần chồng chất, chứng kiến hai đứa con chết khi còn ẵm ngửa, và thậm chí bị đóng gông ngồi tù, bị gọi là "con quỷ Maryland" trong những cuộc tranh chấp đất đai bạo lực.

Hành trình của Thomas Cresap từ một kẻ nghèo khổ đến khi con cháu ông trở nên thịnh vượng không đến từ một phép màu kinh tế đơn lẻ. Nó đến từ việc kết nối được vào "những cái xúc tu" của tăng trưởng: hệ thống kênh đào dọc sông Potomac, các tuyến đường sắt và hạ tầng giao thông.

Easterly nhấn mạnh: Tất cả chúng ta — những người ở nước giàu — đều từng có quá khứ nghèo khổ, bệnh tật và bạo lực như các nước Thế giới thứ ba hiện nay. Sự giàu có chỉ đến khi xã hội thiết lập được một hệ thống động cơ cá nhân lành mạnh và kết nối được vào dòng chảy của sự thịnh vượng chung.

6. Kết luận và những bài học tâm đắc cho độc giả Mecobooks

Cuốn sách của William Easterly xuất hiện tại Việt Nam vào một thời điểm đầy thách thức. Theo PGS.TS. Trần Đình Thiên, sau giai đoạn hội nhập WTO, Việt Nam đã nhận ra những hạn chế của mô hình tăng trưởng chiều rộng dựa trên tài nguyên và lao động giá rẻ. Chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa của sự thay đổi về chất.

Dưới đây là những thông điệp "takeaway" cốt yếu mà mỗi độc giả nên mang theo:

Tư duy lại về “Thần dược”

Viện trợ hay các dự án đầu tư máy móc chỉ là điều kiện cần. Đừng bao giờ tin vào những công thức hứa hẹn thành công nhanh chóng mà thiếu đi nền tảng thể chế.

Xây dựng hệ thống Động cơ

Mọi chính sách chỉ thành công khi nó đồng thuận với động cơ của từng cá nhân. Phải làm sao để người dân thấy rằng nỗ lực của họ sẽ được bảo vệ và đền đáp xứng đáng.

Tăng trưởng là Nhân đạo

Tăng trưởng không phải là những con số vô hồn; đó là cách nhanh nhất để cứu rỗi mạng sống của những đứa trẻ và giải phóng phụ nữ khỏi sự áp bức.

Dọn dẹp rào cản Thể chế

Tham nhũng, hối lộ và sự thao túng của nhóm lợi ích chính là “thuốc độc” bóp chết mọi mầm mống của sự thịnh vượng.

Cuộc truy tìm căn nguyên tăng trưởng vẫn đang tiếp diễn. Liệu bạn đã sẵn sàng để cùng Mecobooks bóc tách những ảo tưởng và tìm kiếm "dòng sông thịnh vượng" cho riêng mình? Hãy tìm đọc cuốn sách này để thấu hiểu hơn về cơ chế vận hành của thế giới và tương lai của chính chúng ta.