[Mecobooks] Đời ngắn lắm, đừng làm việc vô nghĩa: Tại sao chúng ta lại bận rộn một cách vô ích?

Vào năm 1930, giữa bối cảnh thế giới đang biến động, nhà kinh tế học lỗi lạc John Maynard Keynes đã đưa ra một lời tiên tri đầy hy vọng: Đến cuối thế kỷ XX, sự phát triển vượt bậc của công nghệ sẽ cho phép con người ở các quốc gia phát triển chỉ cần làm việc khoảng 15 giờ mỗi tuần. Keynes tin rằng nhân loại sẽ sớm giải quyết được bài toán sinh tồn để tiến tới một kỷ nguyên của sự tự do và sáng tạo.

Thế nhưng, thực tế đã giáng một đòn mạnh vào lời tiên tri ấy. Công nghệ phát triển, năng suất tăng vọt, nhưng thay vì được nghỉ ngơi, chúng ta lại bận rộn hơn bao giờ hết. Tại sao một "thiên đường" với tuần làm việc ngắn ngủi lại không bao giờ hiện hữu? Câu trả lời nằm trong những trang sách sắc sảo của David Graeber – Giáo sư Nhân chủng học tại Trường Kinh tế Luân Đôn (LSE), đồng thời là nhà hoạt động tiêu biểu của phong trào "Chiếm lấy Phố Wall". Ông đã vạch trần một sự thật tàn nhẫn: Chúng ta đang bị giam cầm trong những "công việc vô nghĩa".

Khái niệm “Công việc vô nghĩa” (Bullshit Jobs) là gì?

Trong cuốn sách của mình, David Graeber không chỉ đề cập đến những công việc nhàm chán. Ông định nghĩa chúng bằng một sự thật đau đớn về bản chất của lao động hiện đại, nơi mà sự tồn tại của công việc thậm chí không thể biện minh được bằng lý trí.

Định nghĩa: Công việc vô nghĩa là một hình thức việc làm hoàn toàn vô nghĩa, không cần thiết hoặc có tính độc hại, mà đến cả người làm công việc đó cũng không thể biện minh cho sự tồn tại của nó. Loại công việc này thường đi đôi với một mức độ “giả vờ” và “gian lận”, nơi người lao động cảm thấy bị bắt buộc phải tỏ ra rằng họ có lý do chính đáng để tồn tại, dù trong lòng họ biết rõ mọi thứ là lố bịch.

Nếu mỗi sáng bạn thức dậy và tự hỏi: "Nếu mình không làm việc này, thế giới có tệ đi không?", và câu trả lời là "Không", thì đó chính là lúc tiếng chuông cảnh báo về sự vô nghĩa đang vang lên.

Câu chuyện của Kurt: Đỉnh cao của sự phi lý quan liêu

Để minh chứng cho sự lãng phí khủng khiếp của khu vực tư nhân – nơi vốn luôn tự hào về tính hiệu quả – Graeber dẫn chứng câu chuyện của Kurt. Kurt làm việc cho một hệ thống thầu phụ chồng chéo đến mức nực cười: Quân đội Đức thuê một nhà thầu CNTT, nhà thầu này thuê một công ty hậu cần, công ty hậu cần lại thuê một đơn vị quản lý nhân sự, và đó là nơi Kurt làm việc.

Hãy nhìn vào quy trình chỉ để di chuyển một chiếc máy tính từ phòng này sang phòng khác trong cùng một tầng:

• Người lính cần chuyển máy tính phải điền vào một mẫu đơn.
• Nhà thầu CNTT tiếp nhận, phê duyệt rồi chuyển cho bên hậu cần.
• Bên hậu cần phê duyệt rồi gửi yêu cầu nhân sự cho công ty của Kurt.
• Kurt phải lái xe vượt quãng đường hàng trăm cây số đến căn cứ chỉ để thực hiện việc di chuyển 5 mét.
• Quy trình bàn giao tốn 15 trang giấy tờ, huy động 2 người làm việc trong 6-10 giờ.

Kết quả: Một công việc tốn 5 phút đã bị “phù phép” thành một dự án tiêu tốn 400 euro tiền thuế của dân chỉ vì thói quan liêu của các tầng lớp thầu phụ.

Sự bùng nổ của các “nghề thừa”: Nghịch lý của sự tiến bộ

Graeber chỉ ra một sự chuyển dịch cơ cấu đáng báo động: Trong khi sản xuất và nông nghiệp dần được tự động hóa, thì các nhóm ngành "chuyên gia, quản lý, hành chính, bán hàng và dịch vụ" lại phình to gấp ba lần – chiếm từ 1/4 lên đến 3/4 tổng lực lượng lao động trong thế kỷ qua. Đây là một nghịch lý kinh tế khi chúng ta chọn "có nhiều thú vui tiêu dùng hơn" thay vì chọn thời gian rảnh rỗi.

Dưới đây là bảng so sánh sự tương phản giữa những giá trị thực chất và sự vô nghĩa đang bao vây chúng ta:

| Nhóm ngành thực sự đóng góp giá trị | Nhóm ngành vô nghĩa (Nghề thừa) |
| :— | :— |
| Y tá, bác sĩ, giáo viên | Nhà nghiên cứu PR, chiến lược gia tài chính |
| Người thu gom rác, thợ máy | Chuyên gia thẩm định rủi ro tài chính |
| Công nhân sản xuất, nông dân | Tư vấn pháp lý doanh nghiệp, luật sư thuế |
| Nghệ sĩ, nhạc sĩ, thi sĩ | Quản trị y tế, nhân sự cấp trung |

Phân loại “Vũ trụ việc làm vô nghĩa”

Dựa trên khảo sát thực tế, Graeber phân loại các "nghề thừa" thành 5 nhóm chính để chúng ta dễ dàng nhận diện:

1. Làm Nền (Flunkies): Những người tồn tại chỉ để làm cho cấp trên cảm thấy mình quan trọng (như lễ tân tại các văn phòng không bao giờ có khách).
2. Tay Sai (Goons): Những người được thuê chỉ vì đối thủ cũng có họ, như luật sư doanh nghiệp hay các nhà vận động hành lang (lobbyists).
3. Vá Víu (Duct Tapers): Những người dành toàn bộ thời gian để sửa chữa các lỗi sai vốn dĩ không nên tồn tại nếu hệ thống được thiết kế tử tế.
4. Làm Màu (Box Tickers): Những người soạn thảo các báo cáo, khảo sát mà họ biết chắc chắn sẽ không có ai đọc, chỉ để tổ chức trông có vẻ đang làm việc.
5. Vẽ Chuyện (Taskmasters): Những cấp quản lý trung gian chuyên tạo ra các nhiệm vụ vô bổ cho người khác hoặc giám sát những người vốn không cần giám sát.

Tác hại tâm linh: Những vết sẹo trong tâm hồn

Làm một công việc vô nghĩa không hề nhàn hạ; nó là một sự bạo hành tâm lý sâu sắc. Graeber khẳng định rằng việc bị trả tiền để không làm gì, hoặc làm những việc vô dụng, gây ra những thiệt hại nặng nề về đạo đức. Con người có nhu cầu tự nhiên là thấy mình có ích; khi bị tước bỏ điều đó, họ mang theo những vết sẹo trong tâm hồn.

Đáng buồn hơn, xã hội hiện đại đang vận hành theo một quy tắc ngầm độc hại: Công việc càng mang lại lợi ích thực chất cho nhân loại (như y tá hay người dọn rác) thì lương càng thấp. Ngược lại, những công việc vô bổ lại được hưởng đặc quyền và thu nhập cao. Điều này tạo ra sự phẫn nộ và oán hận giữa các tầng lớp lao động, làm rạn nứt các mối liên kết xã hội.

Góc nhìn chính trị: Ai là người hưởng lợi?

Tại sao các tập đoàn tư bản vốn đề cao lợi nhuận lại chấp nhận trả lương cho những người ngồi không? Graeber lập luận rằng đây là một dự án chính trị đội lốt kinh tế.

Giai cấp thống trị hiểu rằng những người dân hạnh phúc, năng động và có nhiều thời gian rảnh rỗi là một mối nguy hiểm cho quyền lực. Việc giữ cho dân chúng bận rộn trong một "kỷ luật đạo đức" khắc nghiệt – dù là sự bận rộn vô nghĩa – là công cụ hữu hiệu nhất để ngăn chặn các biến động xã hội.

Ông minh họa điều này bằng ví dụ về "Địa ngục chiên cá": Tại các đại học ở Anh, những giáo sư giỏi (những thợ đóng tủ tài hoa) lại bị bắt dành phần lớn thời gian để "chiên cá" (làm hành chính vô bổ). Sự phẫn nộ không hướng về hệ thống, mà hướng về những đồng nghiệp may mắn được làm công việc chuyên môn của mình. Đây chính là cách hệ thống duy trì sự kiểm soát thông qua oán hận.

Các số liệu thống kê đã bảo chứng cho lý thuyết của Graeber: 37% người Anh và 40% người Hà Lan tin rằng công việc của họ hoàn toàn không có lý do gì để tồn tại. Phải chăng chúng ta đang sống trong một hệ thống được thiết kế để không bao giờ có đủ thời gian để suy nghĩ về việc thay đổi nó?

Kết luận: Thông điệp từ Mecobooks

Cuốn sách của David Graeber không chỉ là một khảo cứu xã hội học, mà còn là một "mũi tên" nhắm thẳng vào trung tâm nền văn minh hiện đại. Nó bóc trần sự thật về những nô lệ thời hiện đại đang bị chôn vùi trong đống giấy tờ và những cuộc họp phù phiếm.

Thông qua những tri thức sắc sảo này, Mecobooks hy vọng bạn sẽ có thêm dũng khí để thực hiện một cuộc tự vấn nghiêm túc về con đường sự nghiệp của mình. Tri thức mang lại sự dũng cảm – dũng cảm để từ bỏ những giá trị ảo và tìm kiếm những đóng góp thực chất. Đời ngắn lắm, hãy can đảm sống một cuộc đời có nghĩa, thay vì chỉ "làm để mà có làm". Bởi suy cho cùng, hạnh phúc thực sự chỉ đến khi ta biết mình đang sống và lao động vì một giá trị tốt đẹp hơn cho thế giới này.