Khám Phá Xứ Đàng Trong Năm 1621: “Viên Ngọc” Quý Trong Vũ Trụ Sách Mecobooks

Chào mừng cộng đồng Mecobooks! Hôm nay, chúng ta sẽ cùng thực hiện một hành trình ngược dòng thời gian, trở về miền Trung Việt Nam vào thế kỷ 17 qua những trang viết đầy sống động của Cristoforo Borri. Dưới lăng kính của một giáo sĩ phương Tây đến mảnh đất này vào năm 1618, “Xứ Đàng Trong Năm 1621” hiện lên không chỉ như một tập du ký thông thường, mà là một công trình quan sát tỉ mỉ mang đậm tính khoa học tự nhiên. Borri đã ghi lại mọi chi tiết với sự tò mò thuần khiết, biến tác phẩm thành một “viên ngọc” quý giá, giải mã một thời kỳ rực rỡ sắc màu văn hóa và thiên nhiên của dân tộc.

Cochinchina và những tên gọi gây thương nhớ

Trong Chương 1, Borri giải thích nguồn gốc tên gọi “Cocincina” (Cochinchina) đầy thú vị. Đây là cách định danh của người Bồ Đào Nha để phân biệt vùng đất này với tỉnh Cochin ở Ấn Độ. Họ đã kết hợp từ “Coci” (cách gọi của người Nhật về xứ An Nam) và “Cina” (tiếng Tàu) để tạo nên cái tên Cocincina độc đáo. Thời điểm Borri ghi chép, vùng đất này đang nằm dưới sự cai quản của Chúa Sãi (Nguyễn Phúc Nguyên) – vị chúa thứ hai của dòng họ Nguyễn.

Dựa trên dữ liệu từ nguồn context, Xứ Đàng Trong thời bấy giờ được chia thành 5 tỉnh chính:

• Thuận Hóa: Nơi Chúa Sãi cư ngụ, nằm sát ranh giới với Đàng Ngoài.
• Quảng Nam (Cacciam): Nơi hoàng tử làm trấn thủ.
• Quảng Ngãi (Quamguia).
• Quy Nhơn (Quingnim): Người Bồ Đào Nha còn gọi là Pulucambis.
• Phú Yên (Renran).

Mùa lụt: Khi thiên tai trở thành ngày hội

Một trong những khám phá thú vị nhất của Borri chính là khí hậu. Khác với cái nóng thiêu đốt của Ấn Độ, Đàng Trong có bốn mùa rõ rệt và vô cùng dễ chịu. Đặc biệt nhất là mùa lụt (tháng 9, 10, 11). Borri quan sát thấy người dân đón chờ lũ lụt với một tâm thế hân hoan hiếm có, họ reo hò “đã đến lụt, đã đến lụt” như thể đón chào một ngày lễ lớn. Tác giả đã đúc kết được 3 lợi ích kỳ lạ của hiện tượng này:

1. Làm mát không khí: Những trận lụt định kỳ làm dịu hẳn cái nóng nhiệt đới, mang lại sự trong lành cho khắp xứ.

2. Bồi đắp phù sa cho 3 vụ lúa: Nước lũ mang theo dưỡng chất giúp đất đai phì nhiêu đến mức người dân có thể thu hoạch tới ba vụ lúa mỗi năm mà không cần làm lụng quá vất vả.

3. Tạo điều kiện họp chợ và vận chuyển: Trong 3 ngày lụt, mọi nẻo đường đều biến thành sông. Đây là dịp để người dân họp những phiên chợ đông nhất năm và dùng thuyền vận chuyển gỗ, cây cối từ núi về tận cửa những ngôi nhà sàn cao ráo một cách dễ dàng.

Sản vật phong phú: Từ “Manna” của trời cho đến sự trù phú của tơ lụa

Sự tỉ mỉ của Borri được thể hiện rõ nhất khi ông mô tả các sản vật. Dưới ngòi bút của ông, Đàng Trong là một vùng đất được thiên nhiên ưu ái bậc nhất:

1. Tơ lụa dư thừa: Một chi tiết cực kỳ “đắt” là sự phổ biến của tơ lụa. Lụa nhiều đến mức ngay cả dân lao động và người nghèo cũng mặc hàng ngày. Tằm được nuôi ngoài khí trời và nhả tơ trên những cánh đồng dâu mọc nhanh như cỏ, tạo ra thứ lụa bền chắc hơn cả lụa Tàu.
2. Trái cây đặc hữu: Từ cam ngọt vỏ mỏng có thể ăn cả vỏ, mít to như bí ngô đến sầu riêng (Durion). Borri mô tả sầu riêng có sự tương phản đầy kinh ngạc: lúc mở ra xông mùi khó chịu như hành thối, nhưng bên trong lại thơm ngon như món đông hạnh nhân của Ý.
3. Tổ yến – Món “Manna” của trời: Borri ví tổ yến với thức ăn của thiên thần vì chim yến dệt tổ từ bọt biển và dịch dạ dày trên các hốc đá sóng vỗ, mang lại hương vị tuyệt hảo mà chúa thường dùng làm quà cống cho vua Tàu.
4. Nước mắm (Balaciam): Thứ nước sốt làm từ cá muối nhão, có vị cay nồng như mù tạt (moutarde), là linh hồn kích thích vị giác trong mọi bữa cơm.

Đặc biệt, Borri ghi nhận một nét nhân văn trong ẩm thực: người Đàng Trong không vắt sữa bò. Họ coi đó là một “trọng tội” vì theo lẽ tự nhiên, sữa phải được dành riêng để nuôi bê con.

Voi Đàng Trong: Những “người bạn” khổng lồ và thông tuệ

Borri thực sự bị chinh phục bởi trí thông minh của voi. Ông trích dẫn một câu cách ngôn cổ để ca ngợi chúng:

“Elephanto belluarum nulla prudentior – Trong các con vật khổng lồ, không con nào khôn bằng voi.”

Voi không chỉ hiểu được nhiều thứ tiếng (Campuchia, Đàng Trong) mà còn đóng vai trò quan trọng trong chiến tranh và chữa cháy (triệt hạ dãy phố để ngăn hỏa hoạn). Borri mô tả chi tiết cách voi làm “thang” sống cho khách lên bành: bậc 1 đưa chân, bậc 2 giơ cổ chân, bậc 3 gấp đầu gối và bậc 4 là xương hông. Câu chuyện về chú voi tên Gnin biết bóc vỏ cành cây và cúi chào vị giáo sĩ theo lệnh quản tượng là minh chứng sống động nhất cho sự thấu hiểu giữa người và vật tại đây. Bên cạnh đó, ông cũng đề cập đến tê giác với lớp da vảy yếm sắt và công dụng chống độc từ móng của chúng.

Con người Đàng Trong: Tâm hồn hào sảng và hiếu khách

Khép lại cuốn sách là những nhận định ấm áp về con người. Borri khắc họa họ là những người vạm vỡ, dũng cảm nhưng lại vô cùng dịu dàng và lịch thiệp với người ngoại quốc. Sự quảng đại của họ được minh chứng qua câu chuyện những người Bồ Đào Nha bị đắm tàu, chỉ cần kêu một từ “đói” là sẽ được bất kỳ gia đình nào giúp đỡ tận tình.

Văn hóa Đàng Trong còn đẹp ở lòng hiếu thảo và trọng người già. Người dân luôn nhường quyền ưu tiên cho người lớn tuổi trong mọi cuộc gặp gỡ, không phân biệt địa vị. Cùng với tục nhai trầu cau giúp chắc dạ dày, chân dung người dân Đàng Trong hiện lên với đầy đủ sự chân thành và lòng nhân hậu.

Kết luận: Bài học từ quá khứ và lời mời gọi đọc sách

Tác phẩm của Cristoforo Borri không chỉ là một tài liệu lịch sử, mà là bài học về sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên. “Xứ Đàng Trong Năm 1621” nhắc nhở chúng ta về một quá khứ trù phú và những giá trị văn hóa tinh tế vẫn còn chảy trôi trong huyết quản người Việt hiện đại.

Đừng bỏ lỡ cơ hội khám phá thêm nhiều “viên ngọc” khác trong kho tàng tri thức của chúng tôi. Hãy đến với Mecobooks để cùng chúng tôi tiếp tục những hành trình ngược dòng thời gian đầy cảm hứng qua những đầu sách lịch sử đặc sắc nhất!