[Hương Sắc Trong Vườn Văn] Nghệ Thuật Lĩnh Hội Cái Đẹp Trong Văn Chương Cùng Nguyễn Hiến Lê

Lời mở đầu: Hành trình đi tìm cái đẹp cùng Mecobooks

Chào mừng bạn bước vào "vũ trụ sách" Mecobooks, nơi những trang giấy không chỉ chứa đựng tri thức mà còn là cánh cửa mở ra những tầng nấc mỹ cảm sâu sắc. Đã bao giờ bạn tự hỏi, giữa một rừng văn chương mênh mông, làm sao để ta có thể gạn đục khơi trong, tìm thấy những đóa hoa thơm ngát nhất cho tâm hồn mình?

Hôm nay, chúng ta sẽ cùng lần giở những trang bản thảo đầy hương xa của Nguyễn Hiến Lê trong tác phẩm kinh điển "Hương sắc trong vườn văn" (1961). Qua hơn sáu thập kỷ, những lời chỉ dẫn của bậc tiền nhân vẫn còn vẹn nguyên giá trị, khẳng định một chân lý: Đọc sách không đơn thuần là tiếp nhận thông tin, mà là một hành trình học cách thưởng thức cái Đẹp để làm giàu cho chính cuộc đời mình. Hãy cùng Mecobooks giải mã những mật mã thẩm mỹ mà cụ đã dày công truyền dạy.

Triết lý về “Cái Đẹp” và sứ mệnh của văn chương

Trong nhãn quan của học giả Nguyễn Hiến Lê, Cái Đẹp không phải là một khái niệm xa vời hay trừu tượng. Cụ quan niệm: "Cái gì làm cho đời người phong phú lên là cái ấy đẹp". Cái Đẹp hiện hữu một cách hữu hình và vô hình, từ sự uyển chuyển của một kiểu áo, sự nhẹ nhàng sảng khoái khi ăn một trái cam, cho đến sự lấp lánh của một định lý hóa học hay vẻ cao thượng của một hành vi bác ái.

Mục đích cốt lõi của đời người là tìm tòi, thực hiện và hưởng thụ cái Đẹp. Khi nấc thang văn minh càng lên cao, con người càng có xu hướng dành nhiều thời gian để theo đuổi những giá trị thẩm mỹ vượt ra ngoài nhu cầu tồn tại cơ bản.

“Hiểu như vậy thì cái Đẹp bao trùm cả cái Chân và cái Thiện; mà mục-đích của đời người là tìm tòi thực hiện rồi hưởng cái Đẹp. Chúng ta càng văn minh bao nhiêu thì càng bỏ nhiều thì giờ để theo đuổi mục-đích đó bấy nhiêu.”

Trong các loại hình nghệ thuật, cụ nhấn mạnh văn chương giữ vai trò trọng yếu nhất. Bởi lẽ, văn chương không chỉ ghi lại vẻ đẹp của vũ trụ mà còn có khả năng giảng giải, truyền bá và cảm hóa lòng người một cách sâu sắc nhất. Lĩnh hội được cái Đẹp trong văn chương chính là cách trực tiếp để mở mang trí óc, khiến tình cảm thêm tế nhị và tâm hồn thêm phong phú.

Giải mã “Óc thẩm mỹ”: Khi con tim đi trước lý trí

Để thực sự bước chân vào "vườn văn", học giả chỉ rõ độc giả cần dùng đến "óc thẩm mỹ" thay vì chỉ dùng "óc phán đoán" (luận lý). Dẫn lời nhà phê bình Sainte-Beuve, cụ khẳng định: "óc thẩm mỹ biểu hiện một cái gì tinh vi nhất, thuộc về bản năng nhất trong cái chỗ tế nhị mơ hồ nhất của các cơ quan của ta."

Thưởng thức văn chương cần một trái tim biết rung động trước khi dùng lý trí để phân tích. Tuy nhiên, mỹ cảm không phải là một hằng số, nó biến thiên và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố:

Dân tộc: Bản sắc trong từng nét bút

Mỗi dân tộc có một gu thẩm mỹ riêng biệt. Văn chương phương Đông thường chuộng sự bóng bẩy, hàm súc, "ý tại ngôn ngoại". Để tả lòng tương tư, Trương Cửu Linh chỉ cần mười chữ: "Tư quân như nguyệt mãn, Dạ dạ giảm quang huy". Trong khi đó, các thi sĩ phương Tây như Victor Hugo hay Lamartine lại dồi dào lời ý, có thể viết tới hàng trăm câu tỉ mỉ để diễn tả cùng một nỗi lòng.

Thời đại: Sự chuyển mình của tâm thức

Cùng một dân tộc nhưng mỗi thời đại lại khoác lên văn chương một sắc thái khác nhau. Văn thơ đời Trần (như thơ Trần Nhân Tông) mang giọng điệu thanh thoát, cao nhã, khoáng đạt, gợi lên sự "tịch mịch" của tâm hồn. Ngược lại, văn thơ đời Lê – Nguyễn lại thiên về sự rực rỡ, ủy mị, oán sầu. Nếu Trần Nhân Tông viết về tiếng ve với vẻ "tứ thu xa", thì Hồ Xuân Hương lại nhìn cảnh chùa mà thấy "vũng tang thương", thấy mình đương "ngụp lặn dưới những lượn sóng tình". Sự thanh nhã của Bà Huyện Thanh Quan dù đẹp nhưng vẫn không thoát khỏi nỗi buồn nhớ "ngẩn ngơ" của người tục.

Cá nhân: Dấu ấn của gia thế và giáo dục

Gia thế và hoàn cảnh sống nhào nặn nên phong cách nghệ thuật riêng biệt. Nguyễn Tuân và Nguyễn Triệu Luật nhờ sinh trưởng trong nhà nho nên am tường và say mê vẻ đẹp cổ kính. Trong khi đó, Nguyễn Công Trứ với khí chất vùng đất Hà Tĩnh đã tạo nên những vần thơ trầm hùng, đối lập hoàn toàn với giọng văn ủy mị của Tuy Lý Vương giữa xứ Huế mơ mộng.

Sự trưởng thành của độc giả: Từ mê truyện kiếm hiệp đến thấu hiểu chiều sâu nghệ thuật

Gu thẩm mỹ của một độc giả không đứng yên mà chín muồi dần theo thời gian. Thuở nhỏ, ta có thể say mê những tình tiết li kỳ trong Chinh Đông, Chinh Tây hay văn của Phú Đức; lớn hơn một chút lại chuộng vẻ lãng mạn của Khái Hưng, Nhất Linh; và chỉ khi đã có độ lùi về trải nghiệm, ta mới thực sự thấm thía cái thâm thúy của Nguyễn Tuân hay những tầng nghĩa sâu xa của Truyện Kiều.

Bậc tiền nhân khẳng định: "Văn chương là đời sống ghi trên giấy". Để thực sự "thấm" được cái hay của văn, độc giả cần kinh qua:

• **Trải nghiệm thực tế:** Sự lịch lãm và vốn sống dồi dào để tưởng tượng ra những cảnh tượng trong sách.
• **Nỗi đau khổ:** Những chiêm nghiệm từ nghịch cảnh giúp thấu hiểu những tình tiết khéo léo.
• **Sự thấu cảm vùng miền:** Phải từng sống ở đất Bắc mới cảm hết được “hương bưởi” trong thơ **Xuân Diệu** hay nỗi buồn “Tràng giang” của **Huy Cận**.
• **Biến cố quan trọng:** Những bước ngoặt cuộc đời làm thay đổi hoàn toàn nhãn quan thẩm mỹ.

Làm thế nào để luyện “Óc thẩm mỹ đúng”?

Mặc dù thẩm mỹ có tính cá nhân, nhưng theo Nguyễn Hiến Lê, vẫn tồn tại một "óc thẩm mỹ đúng". Cụ dẫn lời La Bruyère về "điểm hoàn hảo" trong nghệ thuật: Một tác phẩm khi đạt đến độ hoàn hảo thì không thừa một lời, không thiếu một ý, nội dung và hình thức xứng hợp tuyệt đối.

Dựa trên thuyết này, cụ phân định rõ: những tác phẩm như Truyện Kiều hay Chinh phụ ngâm là đã "chín mùi", còn những tác phẩm như Nhị Độ Mai hay Lục Vân Tiên vẫn bị coi là "còn xanh". Để rèn luyện được khả năng nhận biết độ "chín" này, độc giả cần lưu ý:

• Tránh tư tưởng quá khích: Đừng để những định kiến chính trị, tôn giáo hay xu hướng thời thượng làm sai lệch cái nhìn. Hãy nhớ về cuộc bút chiến giữa Nam Phong (Phạm Quỳnh) và Hữu Thanh (Ngô Đức Kế), hay những tranh luận về "Nghệ thuật vị nghệ thuật" và "Nghệ thuật vị nhân sinh" để thấy rằng óc thẩm mỹ có thể bị lung lay trước những thiên kiến.
• Học rộng, đi nhiều: Những nhà phê bình lớn như Sainte-Beuve hay Thánh Thán đều là những người sống mãnh liệt và đọc sách không ngừng nghỉ.
• Đọc các tác phẩm bất hủ: Thời gian là vị phán quan công minh nhất. Những gì còn đọng lại sau sự thanh lọc của thời gian chính là những giá trị chân chính nhất.

Kết luận: Để trái tim dẫn lối trong vũ trụ Mecobooks

Thông điệp cuối cùng mà học giả Nguyễn Hiến Lê gửi gắm là sự tôn trọng cảm xúc chân thực: "Những kẻ sung sướng nhất là những kẻ lý luận ít mà cảm xúc nhiều". Đừng quá sa đà vào việc phân tích khô khan, hãy để trái tim dẫn dắt bạn tìm thấy hạnh phúc trong văn chương.

Dưới đây là 3 thông điệp cốt lõi để bạn mang theo khi khám phá vườn văn:

• Cái Đẹp là sự phong phú của tâm hồn.
• Thời gian là vị phán quan công minh nhất cho nghệ thuật.
• Muốn hiểu văn, hãy sống thật sâu sắc.

Mecobooks hy vọng rằng, với sự dẫn dắt của bậc tiền nhân, mỗi bạn đọc sẽ tự xây dựng cho mình một "vườn văn" đầy hương sắc riêng. Hãy ghé thăm Mecobooks để cùng chúng tôi tiếp tục hành trình tìm kiếm những rung động chân thực nhất của trái tim qua từng trang sách bất hủ.