Hành trình đến tận cùng đêm tối: Khi sự thật trần trụi về chiến tranh được phơi bày qua ngòi bút của Céline

Trong thế giới văn chương, hiếm có tác phẩm nào lột tả sự khốn cùng của thân phận con người một cách cay đắng và trực diện như Hành trình đến tận cùng đêm tối (Voyage au bout de la nuit) của Louis-Ferdinand Céline. Qua lăng kính của nhân vật Bardamu, chiến tranh không còn là bản anh hùng ca rực rỡ mà hiện lên như một cuộc tế lễ bẩn thỉu, nơi cái chết rẻ mạt và sự phi lý lên ngôi tuyệt đối.

1. Khởi đầu của một sự dấn thân điên rồ và truyện ngắn “Những đôi cánh bằng vàng”

Mọi chuyện bắt đầu từ một buổi trưa nóng nực tại quảng trường Clichy, trong cuộc đối thoại giữa Bardamu và người bạn Arthur Ganate. Qua những lời mỉa mai, Bardamu phơi bày một Paris đầy giả tạo. Dân Paris luôn làm ra vẻ bận bịu, nhưng thực chất chỉ là những kẻ dong chơi; khi thời tiết không thuận lợi, tất cả lại "chúi mũi vào quán cà phê hay quầy bia hơi". Sự ích kỷ của họ hiện rõ khi cơn mưa yêu nước giả tạo kết thúc, đám dân thường ấy "lặng lẽ đóng kín cửa", chui lủi như chuột, bỏ mặc những kẻ khờ khạo dấn thân vào cõi chết.

Để thể hiện tư duy "vô chính phủ" và sự khinh miệt xã hội, Bardamu đã đọc cho Arthur nghe truyện ngắn “Những đôi cánh bằng vàng”. Hình ảnh ẩn dụ về một vị thần thất vọng, dâm dục và bẳn gắt như một "con lợn với đôi cánh bằng vàng" sà xuống để chờ đón sự mơn trớn chính là cái tát vào mặt những trật tự an bài. Với Bardamu, "giống nòi Pháp" chẳng qua chỉ là "một mớ táp nham những kẻ khố rách áo ôm… toàn là một bầy chấy rận, toét mắt, run rẩy trôi giạt vào đất này", bị biển cả chặn bước nên đành dừng lại. Quyết định đi theo đoàn quân nhạc của anh không phải vì lý tưởng, mà chỉ vì một phút "khoái trí" ngây ngô khi nhìn viên đại tá trông có vẻ "dễ thương và hoạt bát".

2. Sự phi lý và bộ mặt thật của chiến trường: Máu sôi như nồi mứt quả

Bước vào chiến trường, sự mộng mơ nhanh chóng bị thay thế bởi mùi diêm sinh hăng hắc bám quyện và hình ảnh những "tảng thịt" người tuôn máu xối xả. Céline khắc họa chiến tranh qua những chi tiết phi lý đến nghẹt thở, nơi cái chết không có lấy một chút tôn nghiêm.

Bardamu kinh hãi quan sát ông đại tá – một kẻ dũng cảm đến mức điên rồ, thản nhiên tản bộ giữa làn đạn rít như thép như thể đang "chờ đón bạn trên sân ga xe lửa". Đỉnh điểm của sự mỉa mai nằm ở cái chết của ông ta. Khi nhận tin thầy đội Barousse đã bị nổ tung, câu hỏi duy nhất của ông đại tá là: "Thế còn bánh thì sao?".

Ngay sau đó, một quả trái phá đã biến tất cả thành tro bụi. Bardamu chứng kiến một cảnh tượng quái dị và ám ảnh: ông đại tá bị hất tung, rơi đúng vào vòng tay của anh chàng kỵ sĩ đưa thư. Họ nằm đó, "mãi mãi ôm nhau" trong một cái kết cục tàn khốc. Anh chàng kỵ sĩ bị cụt mất đầu, chỉ còn lại cái cửa mở phía trên cổ với máu sôi ùng ục bên trong như "nồi hầm mứt quả". Giữa ánh nắng chói chang, chiến tranh hiện ra như một sự giễu cợt mênh mông, một thứ "tâm linh bẩn thỉu" rỗng tuếch.

3. Nghệ thuật của sự hèn nhát và lời nguyền mang tên “Trí tưởng tượng”

Giữa "hai triệu thằng điên anh hùng" đang hăng máu tàn phá sạch sành sanh mọi thứ đang thở, Bardamu tự nhận mình là kẻ hèn nhát duy nhất. Nhưng trong thế giới của Céline, hèn nhát chính là sự thức tỉnh duy nhất trước thực tại điên rồ. Anh đúc kết một triết lý cay đắng:

• "Khi người ta không có trí tưởng tượng thì cái chết chỉ là nhỏ nhoi, nhưng khi đã có rồi thì cái chết lại trở nên quá đáng."

Chính trí tưởng tượng đã khiến Bardamu thấy trước viễn cảnh bị tọng đầy bùn đất vùng Flandres vào mồm đến mức ựa ra. Anh nhận ra mình đang lao vào một "cuộc thập tự chinh tận thế". Để tồn tại, Bardamu sẵn sàng đánh ván bài liều: anh mơ về một nhà tù nhỏ ở Saint-Germain, nơi ánh nắng mặt trời sưởi ấm và mũi tên hòn đạn không lọt tới. Với anh, thà chịu nhục nhã trong xiềng xích còn hơn làm kẻ tự do bị ném vào cái "khe lửa" của "con bò điên cuồng ác độc" mang tên chiến tranh.

4. Những kẻ cầm quyền và sự tàn bạo của hệ thống cấp bậc

Chiến tranh là nơi bộc lộ rõ nhất sự bất công giai cấp và sự độc ác của những kẻ điều khiển cuộc chơi. Dưới ngòi bút của Céline, những kẻ mang lon hiện lên với tất cả sự bỉ ổi:

• Tướng Des Entrayes: Một kẻ nhỏ thó, quan tâm đến việc dọn một cái giường tươm tất và cái bếp tối tân hơn là sinh mạng binh sĩ. Ông ta có thể thản nhiên sực hết 40 suất ăn ngon lành, trong khi lính tráng phải tranh giành từng miếng thịt lòng mỡ màng, đầy ruồi nhặng vo vo như bầy chim nhỏ.
• Trung tá Pinçon: Một kẻ có cái "mõm sủa" không ngừng ngừng nghỉ. Lão gân cổ gào thét, đẩy binh lính vào đêm tối mênh mông để tìm cái làng Barbigny vô định, nơi lão chỉ trỏ bâng quơ vào khoảng không tối om. Lão sẵn sàng ném tất cả vào cõi chết chỉ để duy trì cái uy quyền rỗng tuếch của mình.
• Sự độc ác tột cùng: Những kẻ cầm quyền coi chiến tranh như một trò hứa hôn hay rút thăm. Họ nhởn nhơ trên boong tàu mát mẻ, sực nức nước hoa, trong khi bắt binh lính chui rúc dưới khoang thuyền hôi hám, nhớp nháp và ép họ hô vang khẩu hiệu "Tổ quốc muôn năm!" để đổi lấy những chiếc mề đay vô nghĩa.

5. Những bài học đắt giá từ “tận cùng đêm tối”

Hành trình của Bardamu không dẫn đến vinh quang, mà dẫn đến một sự thức tỉnh đau đớn về bản chất con người:

• Sự tàn ác hơn cả thú dữ: Con người có thể độc ác hơn cả cá sấu và cá mập lượn lờ đón đớp rác rưởi. Chiến tranh chỉ là cái cớ để sự độc ác đó được hợp pháp hóa.
• Biểu tượng của sự nhẫn nhục: Hình ảnh con ngựa của Bardamu là chi tiết xót xa nhất. Nó bị lở loét trơ thịt trơ xương vì cái yên, máu mủ chảy ri rỉ, nhưng vẫn nhẫn nhục hơn cả giống người. Mỗi khi có ai leo lên, nó lại "ngoan ngoãn khuỵu hai chân sau xuống, hạ thấp cả cái bụng… chính là để nó đỡ đau". Một sự cam chịu đến cùng cực trước sự bạo tàn của chủ nhân.
• Nhiệm vụ của một đời người: Bardamu tin rằng, trước khi nhắm mắt và bị quăng xuống mồ, công việc duy nhất cần hoàn tất là phải "kể lại trung thực từng chữ từng lời về những gì đã thấy trong các thói hư tật xấu tồi tệ nhất ở con người".

Lời kết

Hành trình đến tận cùng đêm tối là một liều thuốc đắng giúp chúng ta "phá tân" mọi ảo tưởng hồng hào về cuộc đời và chiến tranh. Văn chương của Céline không vỗ về, nó mổ xẻ sự thật bằng con dao mổ sắc lẹm và đẫm máu. Để tiếp tục khám phá những tác phẩm kinh điển có khả năng làm thay đổi hoàn toàn thế giới quan như của Céline, mời bạn ghé thăm "vũ trụ sách" tại Mecobooks. Chúng tôi luôn sẵn sàng cùng bạn dấn thân vào những hành trình tri thức sâu sắc và chân thực nhất.