Để Viết Văn “Sáng Sủa và Xuôi Tai”: Bài Học Từ Bậc Thầy Nguyễn Hiến Lê

1. Giới thiệu: Cuốn sách “nhặt cỏ dại” của một đời cầm bút

Trong sự nghiệp cầm bút đồ sộ của mình, học giả Nguyễn Hiến Lê luôn đau đáu một nỗi niềm: làm sao để giữ gìn sự trong sáng của hồn chữ nước nhà. Ý tưởng về một cuốn cẩm nang thực hành nảy sinh ngay khi cụ đang hoàn tất bộ Khảo luận về ngữ pháp Việt Nam (soạn chung với Trương Văn Chình). Cụ nhận thấy môn ngữ pháp bấy giờ quá nặng tính lý thuyết, thiếu những chỉ dẫn thiết thực để thanh niên viết văn sao cho "sáng sủa, xuôi tai và không lai căng".

Với tâm thế của một người làm vườn tận tụy, cụ Nguyễn Hiến Lê ví công việc của mình là "nhặt cỏ dại". Từ năm 1963, hễ đọc sách báo, cụ luôn để sẵn cây bút chì bên cạnh, thấy câu nào tối tăm hay "viết không xuôi", cụ lại đánh dấu liền rồi chép lại. Cụ "nhặt cỏ" không chỉ ở văn chương của người khác mà còn nghiêm khắc soi xét ngay trong chính bản thảo của mình. Từ hàng trăm "nhành cỏ dại" đó, cụ đã phân tích nguyên nhân và đề nghị cách sửa, đúc kết nên tác phẩm "Tôi tập viết tiếng Việt" (1964) – một di sản quý giá dành cho bất kỳ ai muốn rèn luyện tư duy viết mạch lạc.

Tại Mecobooks, chúng tôi tin rằng viết văn không chỉ là kỹ năng, mà là một đạo đức nghệ thuật. Hãy cùng nhìn lại hai quy tắc cốt lõi mà cụ Nguyễn Hiến Lê đã đề xướng để đạt đến sự thuần khiết trong tiếng Việt.

2. “Luật Liên Tục”: Sợi dây liên kết tư tưởng trong câu văn

Theo cụ Nguyễn Hiến Lê, viết chính là quá trình sắp đặt lại ý và từ những "mẫu ý" rời rạc để xây dựng nên đoạn văn, bài văn. Một câu văn "xuôi" là câu văn có ý này kéo theo ý sau, trên dưới hô ứng nhịp nhàng, khiến người đọc có cảm giác như "trôi theo một dòng sông" hay "tháo sợi trong một guồng chỉ".

Cụ đưa ra ví dụ về "Anh Xuân" để minh họa cho việc thay đổi cách diễn sẽ thay đổi hoàn toàn đối tượng và mục đích:

• Anh Xuân bị phạt vì làm biếng: Giảng cái lẽ tại sao bị phạt.
• Anh Xuân làm biếng nên bị phạt: Nêu hậu quả của tật làm biếng.
• Thầy giáo phạt anh Xuân vì anh ấy làm biếng: Nhắm vào hành động của ông giáo.
• Hễ làm biếng thì bị phạt như anh Xuân: Đưa ra một lệ chung.

Quy tắc vàng ở đây là: Phần đầu câu theo lối nào thì phần sau phải tiếp tục lối đó. Cụ ví von việc dựng câu như dựng nhà: nếu các phần không dính với nhau, không đỡ lấy nhau để tạo thành một khối thì căn nhà sẽ đổ.

Hãy cùng phân tích lỗi thiếu liên tục qua ví dụ về "Những kẻ bất tài" trong bảng dưới đây:

| Câu thiếu liên tục | Câu đã sửa đổi (Phương án 1) | Câu đã sửa đổi (Phương án 2) |
| :— | :— | :— |
| Những kẻ bất tài mà tham quyền cố vị, làm cản trở việc xây dựng đất nước của nhân dân. | Những kẻ bất tài tham quyền cố vị, luôn luôn làm cản trở việc xây dựng đất nước của nhân dân. | Những kẻ bất tài mà tham quyền cố vị thì làm cản trở việc xây dựng đất nước của nhân dân. |
| Lỗi: Tác giả dùng "mà" ở vế đầu nhưng lại bỏ lửng, không dùng "thì" ở vế sau, khiến cấu trúc bị gãy. | Cách sửa: Bỏ chữ "mà" để biến thành một câu đơn trôi chảy. | Cách sửa: Giữ "mà" thì phải thêm "thì" để kết nối nhân – quả, đảm bảo sự liên tục. |

3. “Luật Cân Xứng”: Để lời văn không bị “kênh”

Một lỗi phổ biến khiến lời văn thiếu nhạc điệu và khó tiếp nhận chính là sự thiếu thăng bằng, mà cụ Nguyễn Hiến Lê gọi là bị "kênh". Lỗi này thường xuất phát từ việc người viết "viết sau quên trước", không giữ được sự đồng nhất trong cấu trúc.

Các lỗi gây mất cân xứng thường gặp bao gồm:

• Dùng dư tiếng: Trong câu: "chủ quyền thuộc về toàn dân và nguyên tắc mọi người bình đẳng". Từ "nguyên tắc" là dư thừa và gây "kênh". Bởi lẽ vế trước không có chữ "nguyên tắc" đứng đầu, nếu vế sau thêm vào sẽ làm câu bị "thọt". Muốn cân, hoặc phải thêm "nguyên tắc" cho cả hai vế, hoặc bỏ hẳn để câu trở nên thanh thoát: "chủ quyền thuộc về toàn dân và mọi người bình đẳng".
• Không khéo lựa tiếng: Hãy nhìn vào ví dụ về vụ Cuba trong nguồn: "một vụ Cuba… chỉ có thể xảy ra tuỳ một phần rất lớn ở thái độ của Anh, Pháp… hơn là do nơi thái độ của Cuba". Sự lệch pha giữa cụm "tuỳ một phần" và "do nơi" khiến câu văn luộm thuộm. Cụ đề nghị sửa lại cho cân xứng: "một phần lớn là do thái độ… một phần rất nhỏ là do thái độ…".
• Viết sau quên trước: Đây là lỗi thiếu nhất trí về từ loại trong liệt kê. Ví dụ khi nói về nhà in Q., tác giả dùng hai động từ (đảm bảo, thi hành) nhưng lại xen vào giữa một danh từ (khả năng). Sự thay đổi đột ngột này khiến người đọc thấy "vướng".

Tác hại của việc thiếu cân xứng không chỉ là thẩm mỹ mà còn là sự tối nghĩa. Về ví dụ "Chủ trương vô chính phủ", cụ Nguyễn Hiến Lê đã phải thốt lên đầy ngao ngán: "Tôi xin thú thật đã phải đọc lại hai lần, mất trên một phút đấy. Cứ mỗi trang mà gặp ba câu như vậy thì đọc sách hết là một cái thú rồi!"

4. Những “cạm bẫy” tinh vi và nghệ thuật phá luật

Tiếng Việt vô cùng vi tế. Một mentor ngôn ngữ giỏi sẽ chỉ cho bạn thấy sức mạnh của những hư từ tưởng như nhỏ bé. Cụ Nguyễn Hiến Lê phân tích việc dùng từ "cái" để báo trước danh từ: trong câu "Chịu chết chứ không chịu cái nhục đó", từ "cái" không chỉ giúp người đọc phân biệt danh từ "nhục" với động từ "chết" ở vế trước, mà nó còn có công năng biểu cảm: "nó nhấn vào tiếng nhục, làm cho giọng gay gắt hơn lên".

Tuy nhiên, văn chương không phải là toán học khô khan. Đôi khi, việc chủ động phá luật liên tục lại chính là đỉnh cao của nghệ thuật gây ấn tượng, tạo nên sự biến chuyển linh hoạt và thú vị.

"Về phẩm (của thơ đời Đường) thì ta thấy có đủ vẻ: có cái đẹp bi hùng, có cái đẹp thanh nhã; có khi rườm rà mà quý, có khi giản dị mà đủ… có thi nhân ca ngợi thú ẩn dật… có tác giả lại than khóc loạn ly… đây là một thiếu nữ ngắm liễu… kia là một tư mã nghe ca…"

Trong đoạn văn trên, sự liệt kê luôn thay đổi hình thức (có cái…, có khi…, có thi nhân…, đây là…, kia là…) giúp độc giả cảm nhận được cái "vạn tử thiên hồng" của thơ Đường. Hay như khi viết về Léon Tolstoi, việc lồng ghép các đoạn trích dẫn trực tiếp vào giữa câu dài thực chất là tạo ra một "sự liên tục khác" – một sự biến chuyển vừa tự nhiên vừa đột ngột, mang lại cảm giác sống động và cân xứng tuyệt vời cho lời văn.

5. Tổng kết và Bài học từ Mecobooks

Việc thấu hiểu luật liên tục và cân xứng không chỉ giúp chúng ta viết đúng, mà còn là cách chúng ta bày tỏ lòng tôn trọng đối với độc giả. Viết văn "sáng sủa và xuôi tai" chính là giúp người đọc tiếp nhận tri thức một cách khoan khoái, nhẹ nhàng nhất.

Dưới đây là 3 điểm rút ra (Takeaways) then chốt từ bài học của cụ Nguyễn Hiến Lê:

1. Viết để người khác hiểu là chưa đủ, phải làm họ cảm thấy dễ chịu. Một câu văn trôi chảy, không vấp váp chính là cầu nối ngắn nhất từ trái tim người viết đến khối óc người đọc. Đây là triết lý hàng đầu tại Mecobooks.
2. Luôn để ý đến sự nhất trí về từ loại khi liệt kê. Động từ phải đi với động từ, danh từ đi với danh từ. Sự nhất quán này giữ cho câu văn thăng bằng, không bị "kênh" hay "thọt".
3. Sự sáng sủa đến từ việc tư duy đúng trước khi đặt bút. Mọi lỗi hành văn thực chất đều bắt nguồn từ một tư duy chưa thấu suốt. Hãy tập suy nghĩ mạch lạc trước khi để mực trôi trên giấy.

Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt là một hành trình không có điểm dừng. Hy vọng những bài học từ bậc thầy Nguyễn Hiến Lê sẽ giúp bạn tự tin hơn trên con đường rèn luyện ngòi bút, để mỗi câu văn viết ra đều "hành vân lưu thủy", chạm đến tâm hồn người đọc.