Chia rẽ – Tại sao thế kỷ 21 lại là kỷ nguyên của những bức tường?

1. Lời mở đầu: Nghịch lý của sự kết nối

Năm 1987, đứng trước cổng chào Brandenburg tại Berlin – biểu tượng đau đớn nhất của một thế giới bị xẻ làm đôi – Tổng thống Hoa Kỳ Ronald Reagan đã đưa ra một lời kêu gọi lịch sử: “Ngài Gorbachev – hãy kéo sập bức tường này đi”. Hai năm sau, bức tường Berlin sụp đổ trong sự phấn khích tột độ của nhân loại. Thời điểm đó, các học giả lạc quan tin rằng “lịch sử đã kết thúc”, nhường chỗ cho một kỷ nguyên của sự cởi mở, toàn cầu hóa và một mái nhà chung quốc tế không biên giới.

Thế nhưng, hơn ba mươi năm sau, chúng ta đang chứng kiến một thực tại trái ngược hoàn toàn. Thay vì một thế giới “phẳng” và thống nhất như kỳ vọng, nhân loại lại đang rút mình vào một “não trạng pháo đài”. Những tiếng hô kêu gọi tự do đang dần bị át đi bởi âm thanh của máy trộn bê tông và tiếng lách cách của dây thép gai. Tại sao trong một thời đại mà chúng ta có thể kết nối với bất kỳ ai trên hành tinh chỉ bằng một cú nhấp chuột, chúng ta lại khao khát xây dựng những bức tường hơn bao giờ hết?

Trong bài viết này, với tư cách là chuyên gia tại Mecobooks, tôi sẽ cùng các bạn mổ xẻ cuốn sách “Chia rẽ” (Divided) của Tim Marshall. Đây không chỉ là một cuốn sách tóm tắt về biên giới, mà là một công trình phân tích địa chính trị sâu sắc về những lằn ranh đang định hình lại bản đồ tâm lý và chính trị của thế kỷ 21.

2. Thống kê gây sốc: Thế giới đang mọc lên hàng nghìn dặm rào chắn

Dữ liệu thực tế từ cuốn sách của Tim Marshall chỉ ra một sự thật cay đắng: Thế kỷ 21 đang trở thành kỷ nguyên của sự ngăn cách. Theo phân tích, hiện có ít nhất 65 quốc gia – tương đương hơn 1/3 số quốc gia trên thế giới – đã xây dựng những hàng rào dọc biên giới của mình. Đáng chú ý hơn, một nửa số bức tường xuất hiện sau Thế chiến II mới chỉ được dựng lên từ năm 2000 đến nay.

Sự bùng nổ của các rào chắn vật chất diễn ra trên diện rộng, phản ánh sự bất ổn sâu xa trong cấu trúc địa chính trị toàn cầu:

• Tại Châu Âu: Tốc độ xây dựng hàng rào hiện nay thậm chí còn nhanh hơn thời kỳ đỉnh điểm của Chiến tranh Lạnh. Những bức tường mọc lên giữa Hy Lạp và Macedonia, Serbia và Hungary, Slovenia và Croatia. Ngay cả những quốc gia vốn là biểu tượng của sự cởi mở như Thụy Điển cũng lập rào chắn với Đan Mạch. Sự xuất hiện của những hàng rào này đang đặt một dấu hỏi lớn lên lý tưởng về một mái nhà chung Châu Âu (Schengen) không biên giới, khi nỗi sợ về làn sóng nhập cư ồ ạt đã chiến thắng niềm tin vào sự tự do dịch chuyển.
• Tại Trung Đông & Trung Á: Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất xây hàng rào với Oman; Kuwait làm điều tương tự với Iraq. Đặc biệt, Iran và Pakistan đã duy trì sự chia cắt hữu hình bằng một hệ thống hàng rào dài tới 435 dặm (khoảng 700 kilômét). Ở Trung Á, Uzbekistan dù không giáp biển nhưng đã đóng cửa với cả 5 nước láng giềng, trong đó biên giới với Tajikistan thậm chí còn bị gài mìn – một minh chứng tàn khốc cho sự thiếu hụt lòng tin quốc tế.
• Tại Châu Á: Hàng nghìn dặm hàng rào chia cắt Ấn Độ với Bangladesh, Pakistan với Ấn Độ, và Trung Quốc với Bắc Triều Tiên.

Những bức tường này không chỉ ngăn người nhập cư hay khủng bố; chúng là lời tuyên bố hữu hình về sự lo lắng, nỗi sợ về sự thay đổi nhân khẩu học và sự sụp đổ của các trật tự cũ.

3. Cội rễ của sự chia rẽ: Từ bản năng bộ lạc đến nền nông nghiệp

Để giải mã được “tại sao” chúng ta xây tường, Marshall buộc chúng ta phải nhìn vào bản năng sâu thẳm nhất của loài người. Mong muốn có không gian riêng và bản năng bảo vệ nhóm (“bộ lạc”) là đặc điểm sinh học không thể chối bỏ.

Tim Marshall dẫn dắt chúng ta bằng kiệt tác khoa học giả tưởng “2001: A Space Odyssey” của Stanley Kubrick. Trong đoạn “Bình minh của loài người”, khi một bộ lạc người vượn chiếm được vũng nước, họ sẵn sàng chia sẻ với thành viên trong nhóm nhưng kiên quyết xua đuổi kẻ lạ. Marshall nhận định hóm hỉnh nhưng đầy sắc sảo: Nếu những sinh vật tiền sử đó biết cách làm gạch và trộn xi măng, họ chắc chắn đã xây một bức tường để bảo vệ tài sản đó từ hàng triệu năm trước. Sự xung đột về bản sắc – một tường thuật về “chúng ta và chúng nó” – đã nằm trong mã gen của chúng ta.

Tuy nhiên, bước ngoặt lớn nhất biến bản năng thành hành động chính là sự ra đời của nông nghiệp. Khi con người chuyển từ săn bắt hái lượm sang định cư và tích lũy tài sản, nhu cầu bảo vệ thành quả lao động trở nên cấp thiết. Bỗng nhiên, loài người cần:

• Rào chắn và mái nhà để bảo vệ gia súc.
• Hàng rào để đánh dấu lãnh thổ sở hữu.
• Pháo đài và chòi canh để phòng thủ trước những kẻ thù muốn cướp đoạt.

Kể từ đó, những pháo đài đã “túm chặt lấy trí tưởng tượng” của con người, từ thành Troy, Babylon cho đến những công trình hiện đại với lưới điện và máy quay an ninh hiện nay.

4. Tiêu điểm: Vạn Lý Trường Thành và bài học về sự thống nhất từ Trung Quốc

Vạn Lý Trường Thành là biểu tượng tinh hoa nhất cho tư duy “chúng ta và chúng nó”. Với người Hán xưa, bức tường là lằn ranh chia cắt “văn minh” (nông nghiệp, định cư) và “man di mọi rợ” (du mục phương Bắc). Đó là hiện thân của thái độ “Dĩ Hoa vi trung” – niềm tin rằng Trung Quốc là trung tâm của trái đất.

Thái độ của chính quyền Trung Quốc đối với bức tường này đã trải qua những biến động tư tưởng kịch tính:

• Thời kỳ Mao Trạch Đông: Dù nổi tiếng với câu thơ “Bất đáo Trường Thành phi hảo hán” (Chưa đến Trường Thành sao là hảo hán) trong bài “Lục Bàn sơn”, nhưng trong giai đoạn Cách mạng Văn hóa, chính những Hồng vệ binh quyết liệt nhất đã phá hủy một phần bức tường vì coi đó là một trong “Tứ cựu” (cựu phong tục, cựu văn hóa, cựu tập quán, cựu tư tưởng) – những tàn tích phong kiến không có chỗ trong nước Trung Hoa mới.
• Thời kỳ Đặng Tiểu Bình: Đến năm 1984, một sự xoay trục quan trọng đã diễn ra. Đặng Tiểu Bình tuyên bố: “Hãy yêu đất nước Trung Quốc của chúng ta và phục dựng Trường Thành.” Bức tường từ một biểu tượng phong kiến bị ruồng bỏ đã trở thành công cụ tối quan trọng để khơi dậy tinh thần dân tộc và định nghĩa bản sắc Trung Hoa trong kỷ nguyên mới.

Ngày nay, dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình, Trung Quốc đang đối mặt với những sự chia rẽ nội tại còn phức tạp hơn cả biên giới vật lý. Sự chia rẽ lớn nhất hiện nay chính là khoảng cách giàu nghèo. Từ trung tâm Bắc Kinh với những ngôi chùa miếu lấp lánh ánh đèn neon của chủ nghĩa tiêu dùng và các khu chung cư cao cấp, chỉ cần đi xa hơn, chúng ta sẽ bắt gặp những thị trấn xám xịt, không màu sắc, kham khổ và u tối của dòng người di cư nông thôn. Đảng cầm quyền hiểu rõ rằng nếu không thể bắc cầu nối gần khoảng cách này, sự ổn định của quốc gia sẽ tuột khỏi tầm tay. Để duy trì trật tự, họ đã xây dựng “Vạn Lý Hỏa Thành” (The Great Firewall) – một bức tường vô hình kiểm soát không gian mạng, nơi mà sự tự do phải nhường chỗ cho trật tự theo ý chí của trung ương.

5. Những bức tường vô hình trong tâm trí và kỷ nguyên số

Bên cạnh bê tông và thép gai, Tim Marshall đặc biệt nhấn mạnh đến những bức tường trong tâm trí. Những sự chia rẽ này đôi khi còn cao và kiên cố hơn bất kỳ hàng rào vật chất nào. Đó là hệ quả của việc tuyên bố rằng những gì ta nghĩ chính là chân lý duy nhất, và những ai có quan điểm khác biệt là kẻ thấp kém.

Marshall kể lại một giai thoại đầy ám ảnh khi ông đào tạo các nhà báo trẻ tại London. Một nhà báo Ai Cập đã nhảy khỏi ghế, hét lên phản đối khi Marshall dùng cụm từ “người Hồi giáo giết người Hồi giáo” để nói về cuộc chiến Iran-Iraq. Lý do của anh ta đơn giản nhưng gây sốc: “Người Shia không phải là người Hồi giáo”. Khi một người chắc chắn về tính ưu việt của bản thân và hệ tư tưởng của mình như vậy, bức tường định kiến sẽ nhanh chóng mọc lên. Nếu cộng thêm sự cạnh tranh nguồn lực, chúng sẽ mọc cao hơn bao giờ hết.

Ngay cả ở “Xứ sở tự do” như Hoa Kỳ, chúng ta cũng thấy những bức tường tâm trí đang xẻ dọc đất nước. Thời đại của Donald Trump không chỉ làm gay gắt thêm các quan hệ chủng tộc mà còn bộc lộ sự chia rẽ chưa từng thấy giữa phe Cộng hòa và phe Dân chủ. Họ kình chống nhau quyết liệt hơn bao giờ hết, tạo thành hai “bộ lạc” chính trị riêng biệt sống trong cùng một quốc gia.

Đáng buồn thay, thế giới số – thứ từng được kỳ vọng sẽ thống nhất nhân loại – lại đang làm trầm trọng thêm sự chia rẽ này. Mạng xã hội thay vì mang chúng ta lại gần nhau, lại đang trao tiếng nói và khả năng tổ chức cho những “bộ lạc mới” trên mạng. Những nhóm này dùng phần lớn thời gian để buông lời công kích, gây chia rẽ và củng cố sự chắc chắn về “chân lý duy nhất” của nhóm mình, biến internet thành một bãi chiến trường của những hệ tư tưởng cực đoan.

6. Kết luận và Thông điệp từ Mecobooks

Khép lại hành trình cùng Tim Marshall, chúng ta nhận ra một sự thật: Những bức tường vật chất chỉ là phần “cái gì” (biểu hiện), còn sự sợ hãi, cảm giác bất an và khao khát bảo vệ bản sắc mới là phần “tại sao” (nguyên nhân) của sự chia rẽ. Thế giới của chúng ta đang tốt đẹp hơn về y tế, kinh tế so với thế kỷ 16, nhưng chúng ta lại đang gây nguy hại cho sự tiến bộ đó bằng các lập trường cực đoan.

3 Bài học rút ra (Takeaways) từ “Chia rẽ” cho độc giả Mecobooks:

• Chấp nhận bản sắc nhưng cảnh giác với bản năng “bộ lạc”: Hiểu rằng nhu cầu thuộc về một nhóm là tự nhiên, nhưng đừng để nó biến thành sự thù ghét kẻ khác.
• Kéo sập những bức tường tâm trí trước tiên: Sự chắc chắn tuyệt đối về “chân lý duy nhất” của bản thân chính là nguồn cơn của mọi sự chia rẽ. Hãy luôn giữ một tư duy mở và phản biện.
• Thấu hiểu để kiến tạo thống nhất: Chúng ta không thể xóa bỏ sự chia rẽ nếu chối bỏ sự tồn tại của nó. Chấp nhận sự khác biệt là bước đi đầu tiên và bắt buộc để có thể thực sự đối thoại.

Hãy cùng Mecobooks – Vũ trụ sách tiếp tục khám phá những góc nhìn sâu sắc hơn về thế giới. Bởi lẽ, hiểu về sự chia rẽ chính là cách duy nhất để chúng ta tìm thấy con đường dẫn đến sự đồng cảm và kết nối thật sự trong một kỷ nguyên đầy biến động này.