Bùi Xuân Phái: Viết Dưới Ánh Đèn Dầu Và Những “Mảnh Hồn” Phố Cổ

Lời mở đầu: Ánh đèn dầu và tâm hồn nghệ sĩ

"Viết dưới ánh đèn dầu" – dòng chữ giản dị mở đầu cuốn nhật ký năm 1970 của danh họa Bùi Xuân Phái đã trở thành tên gọi cho một hành trình xuyên suốt 30 năm (1958 – 1988) ghi chép và chiêm nghiệm. Giữa không gian tĩnh lặng của bóng đêm Hà Nội, dưới ánh đèn dầu leo lét, người nghệ sĩ ấy đã "rút ruột nhả tơ", để lại cho hậu thế một khối lượng tư liệu khổng lồ: 27 cuốn lịch tay và nhiều sổ tay ghi chép đầy ắp những trăn trở về nghệ thuật.

Trong dự án Mecobooks – Vũ trụ sách, chúng tôi trân trọng giới thiệu tác phẩm này không chỉ như một tài liệu mỹ thuật quý giá, mà còn là chiếc gương soi chiếu vào tâm hồn một nhân cách lớn. Đó là nơi ông tự vấn về "nghệ thuật thật", về việc giữ mình giữa những biến động thời đại và gánh nặng cơm áo để chạm đến cái Đẹp thuần khiết.

Bùi Xuân Phái – Người “mắc bệnh vẽ” và hành trình cuộc đời

Họa sĩ Bùi Xuân Phái (1/9/1920 – 24/6/1988), quê tại làng Kim Hoàng, xã Vân Cảnh, tỉnh Hà Đông. Ông là sinh viên khóa cuối cùng (1941–1946) của trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, tài năng của ông đã sớm nở rộ với những bức vẽ phố cổ được chọn đi tham dự triển lãm tại Tokyo – một minh chứng cho nội lực sáng tạo khác biệt ngay từ thuở ban đầu.

Nhà phê bình Thái Bá Vân từng nhận định ông là người "mắc bệnh vẽ". Với ông, vẽ như bản năng sinh tồn: "ngồi đâu vẽ đấy, bạ gì vẽ nấy". Ông vẽ lên bất cứ thứ gì có thể: từ giấy báo cũ, tờ bìa cho đến vải bao tải gạo. Di sản của ông đã được ghi nhận qua những vinh quang lớn lao:

• Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật (truy tặng năm 1996).
• Giải thưởng Mỹ thuật toàn quốc (1946, 1980).
• Giải thưởng Mỹ thuật Thủ đô (1969, 1981, 1983, 1984).
• Giải thưởng đồ họa Leipzig (Đức).
• Triển lãm cá nhân đầu tiên và duy nhất lúc sinh thời tại Hà Nội (1984).

“Phố Phái” – Khi màu xám “uống no” màu thời gian

Mỹ từ "Phố Phái" từ lâu đã trở thành một định danh văn hóa. Người ta gọi phố cổ Hà Nội là phố Phái bởi chính ông là người đã phát hiện ra vẻ đẹp hội họa của những con phố ấy, biến những Hàng Khoai, Hàng Mắm, Hàng Chĩnh… thành một thế giới hình thể riêng biệt.

Bút pháp vẽ phố của ông mang tính chất "độc thoại" sâu sắc. Đó là những mảng tường vôi lở, mái ngói rêu phong mũi hài, và những cột điện xiêu vẹo mang đầy thương tích chiến tranh. Đặc biệt, lịch sử mỹ thuật ghi nhận một "thời kỳ xám" đỉnh cao của ông – giai đoạn mà sắc xám của đá, của những mảng tường cũ kỹ dường như đã "uống no màu thời gian", tạo nên một Hà Nội im lặng đến nín thở, lắng chìm trong đáy tâm tư. Theo Thái Bá Vân, ông không chỉ vẽ phố, mà là người cảm hóa chúng ta về một thế giới biểu tượng của riêng mảnh đất này.

Căn gác số 87 Thuốc Bắc và bóng dáng “Hậu phương”

Ít ai biết rằng, những kiệt tác để đời của Bùi Xuân Phái phần lớn ra đời trong một không gian chật hẹp đến khó tin. Vào mùa đông năm 1964, ngôi nhà tại số 87 Thuốc Bắc làm thêm một căn gác xép gỗ. Điều đặc biệt là căn gác này chỉ rộng vỏn vẹn 8 mét vuông và được lấy chiều cao của nhà thơ Quang Dũng (người cao nhất trong số bạn bè của họa sĩ) làm chuẩn để xây dựng.

Phía sau căn gác xép ấy là hình ảnh bà Nguyễn Thị Sính – người vợ tảo tần hiện lên như một điểm tựa duy nhất. Bà không hiểu về tranh, nhưng suốt mấy chục năm, bà lặng lẽ thu xếp cuộc sống, từ ly cà phê sáng đến chén rượu nhỏ, để ông yên tâm sáng tạo. Bà là người xuất hiện nhiều nhất trong tranh ông, từ khi còn là thiếu nữ đến lúc về già. Gia đình ông còn có 5 người con: Ý Lan, Phương, Kỳ Anh, Trâm, Nhung, những người đã lớn lên trong căn nhà đầy mùi sơn màu và tình yêu thương của cha.

Chính sự hào phóng đến cực độ của ông Phái – "chưa bao giờ từ chối lời hỏi xin tranh của bất cứ ai" – đã khiến nhiều tác phẩm thất thoát. Tuy nhiên, như bà Sính tâm sự, đó chính là cái "Phúc" ông để lại. Những bức tranh ấy đã cứu giúp bạn bè qua cơn hoạn nạn, đổi lấy "một đám cưới, một căn bếp" cho những người thân thiết.

Phía sau khung tranh: Chèo, Chân dung và Triết lý sống

Bên cạnh mảng phố cổ, Bùi Xuân Phái còn là bậc thầy trong nhiều đề tài khác:

• Nghệ thuật Chèo: Những bức tranh chèo mang thẩm mỹ dân gian hóm hỉnh với các nhân vật hề say, đào thương hiện lên đầy chất thơ và nhân tình.
• Nghệ thuật Chân dung: Ông có khả năng "mổ xẻ soi thấu tâm hồn" mẫu vẽ. Từ những cây đại thụ như Nguyễn Tuân, Văn Cao, Nguyễn Sáng đến những con người bình dân, tất cả đều hiện lên với cá tính sắc sảo, đối lập hoàn toàn với vẻ ngoài "lờ đờ, lơ đãng" đời thường của ông.

Triết lý nghệ thuật của ông là sự giải phóng tuyệt đối khỏi vật chất. Trong những ngày cuối đời trên giường bệnh, khi toan và giấy đã cạn, ông vẫn vẽ những bức khỏa thân bé bỏng trên vỏ bao thuốc lá Gauloises của Pháp hay Gallant của Ấn Độ. Với ông, "Vẽ để mà không vẽ" chính là sự điêu luyện đạt đến mức tự nhiên như hơi thở.

Nghệ thuật là sáng tạo: Đúng nghĩa của nghệ thuật là tạo ra một cái gì Mới và Đẹp. Nghệ thuật không phải là sao chép máy móc thiên nhiên. Đừng băn khoăn nhiều trong lúc vẽ, hãy để trí tuệ và tình cảm phân tích thực tế và chuyển sang phần hội họa bằng óc tưởng tượng. Tránh sự dễ dãi, hời hợt của loại "faux moderne" (giả hiện đại) vì nó không đủ sức truyền cảm.

Kết luận: Mùa xuân vĩnh cửu của “Phố Phái”

Cuộc đời họa sĩ Bùi Xuân Phái khép lại với một niềm nuối tiếc lớn lao: khi được chính phủ Pháp mời sang thăm bảo tàng Louvre để tận mắt ngắm tranh của bậc thầy Picasso, ông đã không kịp đi vì căn bệnh ung thư phổi di căn. Những ngày cuối cùng, ông vẫn cố gắng "đóng vai vui vẻ" để vợ con không đau lòng và đón nhận cái chết một cách bình thản nhất. Trên bức tự họa cuối cùng, ông viết: "Trong lúc ốm đau thời gian đi cực kỳ là chậm. Nhất là đêm gần về sáng".

Hơn 40 năm lao động, Bùi Xuân Phái đã đi trọn một vòng hào quang để trở thành danh họa bậc nhất Việt Nam thế kỷ XX. Tranh của ông chính là "mùa xuân vĩnh cửu", an ủi tâm hồn người Việt dù ở bất cứ phương trời nào. Để hiểu thêm về những giá trị tinh thần quý báu này, mời độc giả tiếp tục khám phá các tác phẩm kinh điển tại Mecobooks.